Beskidy są zbudowane z osadów, które spływały po dnie dawnego morza
Duża część polskich Karpat zewnętrznych, w tym Beskidów, jest zbudowana z fliszu: naprzemiennych warstw piaskowców, łupków, mułowców i miejscami zlepieńców. Osady te powstawały w morskim basenie, często dzięki podmorskim spływom i prądom zawiesinowym, które transportowały piasek oraz muł w głębsze partie zbiornika. Dopiero później cały pakiet został sfałdowany, oderwany od podłoża, ponasuwany w płaszczowiny i wyniesiony. Górski grzbiet może więc być zbudowany z materiału, który pierwotnie zsunął się po zboczu podmorskiego basenu.
Co oznacza słowo flisz
Flisz nie jest nazwą jednego minerału ani jednej skały. To charakterystyczny zespół rytmicznie przeławicających się skał osadowych, najczęściej piaskowców i łupków. W Karpatach zewnętrznych takie serie osiągają ogromne miąższości. Powstawały przez miliony lat w basenach morskich istniejących przed ostatecznym wypiętrzeniem Karpat. Taki zapis sprawia, że flisz można czytać na dwóch poziomach: jako archiwum podmorskiej sedymentacji i jako materiał później zdeformowany przez powstawanie Karpat. Oba etapy są potrzebne, aby wyjaśnić dzisiejszy Beskid.
Podmorska lawina bez powietrza
Jednym z kluczowych procesów były prądy zawiesinowe. Gdy niestabilny materiał na skłonie basenu ruszał w dół, mieszanina wody, piasku i drobniejszego osadu mogła przemieszczać się po dnie podobnie do gęstej lawiny. Cięższe ziarna osiadały szybciej, drobniejsze później. Powtarzające się epizody tworzyły kolejne warstwy, które po zwięzłości stały się piaskowcami i łupkami.
Dlaczego warstwy są dziś pochylone i pofałdowane
Osady powstawały początkowo niemal poziomo na dnie basenu. Podczas orogenezy alpejskiej zostały jednak skrócone tektonicznie, sfałdowane i nasunięte ku północy. Wielkie pakiety skał oderwały się od głębszego podłoża i ułożyły w płaszczowiny. Dlatego na zboczach Beskidów można oglądać dawne osady morskie ustawione pod dużym kątem.
Flisz steruje dzisiejszym krajobrazem
Naprzemienność warstw ma znaczenie także współcześnie. Twarde piaskowce są często bardziej odporne na erozję niż łupki, co wpływa na kształt grzbietów i dolin. Jednocześnie warstwowa, spękana budowa oraz obecność słabszych poziomów łupkowych sprzyjają osuwiskom. Geologiczna historia morza wciąż decyduje więc o zachowaniu górskich stoków.
Beskid jako dawne dno morza
To jedno z najlepszych miejsc, by zobaczyć, jak bardzo mylące jest utożsamianie gór wyłącznie z wypiętrzaniem. Materiał tworzący górę może najpierw przez miliony lat gromadzić się poniżej poziomu morza. Dopiero dużo później tektonika zmienia położenie całego zespołu skał. Górski krajobraz i środowisko, w którym powstał budulec skał, mogą być swoim dokładnym przeciwieństwem.
Jedna warstwa może zapisywać pojedynczy epizod
W klasycznym turbidycie ziarna często stają się ku górze coraz drobniejsze. Najcięższy piasek opada pierwszy, później osiada muł i najdrobniejsza zawiesina. Taki porządek pozwala rozpoznać kierunek procesów nawet w warstwach, które po fałdowaniu stoją dziś niemal pionowo. Powtarzające się sekwencje są jak katalog kolejnych podmorskich zdarzeń transportowych, rozdzielonych okresami spokojniejszej sedymentacji. Rekonstrukcja prądów zawiesinowych opiera się także na strukturach powstałych podczas przepływu. Na spodzie warstw mogą zachować się odlewy żłobków i innych śladów erozji dna, które wskazują kierunek transportu. Wewnątrz piaskowca występują laminacje i stopniowe zmiany uziarnienia. Po późniejszym sfałdowaniu takie cechy pomagają ustalić nawet, gdzie pierwotnie znajdowała się góra warstwy. Jest to ważne, bo intensywna tektonika potrafi odwrócić całe pakiety. Drobne struktury sedymentacyjne stają się wtedy kompasem pozwalającym rozplątać wielkoskalowy fałd.
Dlaczego osuwiska są częścią tej samej historii
Warstwowość fliszu tworzy naturalne powierzchnie, po których może przemieszczać się woda i osuwać materiał. Jeżeli nachylenie warstw, spękania i zawodnione łupki ułożą się niekorzystnie względem stoku, całe pakiety mogą stracić stateczność. Dlatego współczesne osuwiska karpackie nie są przypadkowym dodatkiem do krajobrazu. W dużej mierze wynikają z właściwości skał uformowanych pierwotnie na morskim dnie i później ustawionych przez tektonikę. Flisz pokazuje również, dlaczego geologowi potrzebna jest obserwacja całych sekwencji, a nie pojedynczej skały. Sam piaskowiec może powstać w wielu środowiskach. Dopiero jego ułożenie z łupkami, wewnętrzne struktury warstw i powtarzalność pakietów pozwalają rozpoznać mechanizm transportu. W odsłonięciach przy drogach i potokach można czasem śledzić kolejne warstwy dawnego dna morskiego ustawione dziś niemal pionowo. To dosłowne odwrócenie pierwotnej geometrii: osad, który opadał poziomo na dno, został później złożony, przechylony i wyniesiony na setki metrów ponad poziom morza. W ten sposób sedymentologia i tektonika razem pozwalają odtworzyć drogę od głębokiego basenu morskiego do współczesnego pasma górskiego.