Bliższą czarną dziurę trudniej było zobrazować, bo zmienia się zbyt szybko
Sagittarius A* jest znacznie bliżej Ziemi niż M87*, lecz wykonanie jej obrazu przez Event Horizon Telescope było trudniejsze. Powód nie leżał w zbyt małej jasności samego horyzontu, lecz w czasie. Sgr A* ma około tysiąc razy mniejszą masę od M87*, więc charakterystyczne procesy na skali horyzontu zachodzą odpowiednio szybciej. Gorący gaz potrafi zmieniać strukturę w minutach, podczas gdy EHT potrzebuje wielu godzin obserwacji, aby dzięki obrotowi Ziemi zebrać dane interferometryczne. To jak fotografowanie obiektu, który zmienia kształt podczas wykonywania zdjęcia.
EHT nie robi zwykłej migawki
Event Horizon Telescope jest siecią radioteleskopów rozrzuconych po całej planecie. Rejestrują one zsynchronizowane fale radiowe, a następnie dane są łączone metodą interferometrii bardzo długiej bazy. Ponieważ nie ma anten w każdym miejscu hipotetycznego teleskopu wielkości Ziemi, obrót planety pomaga z czasem próbkować kolejne odległości i orientacje między stacjami. Typowe obrazowanie zakłada, że źródło w trakcie tego procesu pozostaje w przybliżeniu stałe.
Sgr A* łamie to założenie
W pobliżu Sgr A* materia na skali horyzontu ewoluuje w minutach do godzin. EHT wykrył wewnątrz pojedynczej sesji zmienność większą niż można wyjaśnić samymi błędami pomiarowymi czy rozpraszaniem fal w ośrodku międzygwiazdowym. W komunikacie o pierwszym obrazie zespół porównał sytuację do fotografowania szczeniaka szybko goniącego własny ogon. M87*, dużo masywniejsza, zmienia się na odpowiadających skalach znacznie wolniej, więc podczas obserwacji zachowywała się bardziej jak statyczny cel.
Dlaczego masa ustala zegar
Promień charakterystyczny czarnej dziury jest proporcjonalny do masy. Gdy skala długości rośnie, rośnie też charakterystyczny czas potrzebny światłu lub materii na pokonanie regionu wyrażonego w jednostkach promienia grawitacyjnego. Dlatego zjawiska dziejące się w podobnej względnej odległości od horyzontu mają czasy mniej więcej proporcjonalne do masy czarnej dziury. M87* jest ponad tysiąc razy masywniejsza niż Sgr A*, więc jej najbliższe otoczenie może ewoluować tysiące razy wolniej w bezwzględnych jednostkach czasu.
Jak zbudowano obraz zmiennego obiektu
Zespół EHT opracował metody uwzględniające zmienność źródła. Zamiast traktować wszystkie dane jak próbki jednego całkowicie nieruchomego obrazu, modele i algorytmy szacowały dodatkową zmienność oraz analizowały krótsze fragmenty obserwacji. Ostateczny opublikowany obraz jest reprezentacją cech wspólnych tysiącom rekonstrukcji pasujących do danych, a nie prostą fotografią z jednego momentu. Właśnie dlatego wynik wymagał rozbudowanych symulacji i kilku niezależnych metod obrazowania.
Bliskość nie zawsze ułatwia astronomię
To świetny przykład, że w astronomii „bliżej” nie znaczy automatycznie „łatwiej”. Sgr A* ma korzystny rozmiar kątowy, ale jej szybka zmienność i dodatkowe rozpraszanie sygnału w materii Drogi Mlecznej komplikują rekonstrukcję. M87* jest bardzo daleko, lecz jej olbrzymia masa spowalnia zegar dynamiki na skali horyzontu. W efekcie pierwszy obraz opublikowano właśnie dla M87* w 2019 roku, a dla naszej galaktycznej czarnej dziury dopiero w 2022.
Zmiany źródła są jednocześnie problemem i informacją
Ta sama zmienność, która utrudnia wykonanie statycznego obrazu, niesie dane o dynamice plazmy. Krótkie czasy zmian ograniczają skalę emitującego regionu i pozwalają testować, czy gorące struktury poruszają się w pobliżu przewidywanych orbit. Obserwacje Sgr A* w podczerwieni i falach radiowych pokazują rozbłyski oraz zmienność na czasach porównywalnych z dynamiką najbliższego otoczenia horyzontu. Dlatego kolejnym krokiem dla EHT nie jest jedynie ostrzejsze „zdjęcie”, lecz także obrazowanie w czasie — próba odtworzenia filmu z ewolucji plazmy. W przypadku Sgr A* wada pierwszego eksperymentu może więc stać się jedną z najcenniejszych cech przyszłych pomiarów.