PolskaBałtyk, rzeki, jeziora i polskie wody

Brunatna woda wigierskich „sucharów” nie oznacza, że jezioro jest brudne

W Wigierskim Parku Narodowym niewielkie dystroficzne jeziora zwane sucharami mają często brunatną, herbacianą wodę. Kolor nie wynika z błota ani typowego zanieczyszczenia. Nadają go rozpuszczone substancje humusowe wypłukiwane z otaczających torfowisk i lasów. Te same związki zwiększają kwasowość, ograniczają dostęp światła w głąb i wiążą część składników mineralnych. W rezultacie zbiornik może wyglądać na „brudny”, a jednocześnie być ubogi w dostępne substancje odżywcze. Charakterystyczne pło torfowcowe stopniowo narasta od brzegu i może z czasem zarastać powierzchnię jeziora.

Jezioro dystroficzne typu „suchar” w Wigierskim Parku Narodowym.
Jezioro dystroficzne typu „suchar” w Wigierskim Parku Narodowym.Andrzej Gondek / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0 · CC BY-SA 4.0

Kolor pochodzi z materii organicznej

Liście, igły, torf i szczątki roślin rozkładają się w otoczeniu jeziora. Podczas tego procesu powstaje mieszanina złożonych związków organicznych określanych jako substancje humusowe. Są rozpuszczalne w wodzie i nadają jej odcień od żółtawego po ciemnobrązowy. To podobny efekt jak przy zaparzaniu herbaty, choć oczywiście chemia naturalnego jeziora jest znacznie bardziej złożona.

Ciemne nie znaczy żyzne

W potocznym odbiorze mętna lub ciemna woda sugeruje nadmiar glonów i zanieczyszczenie. W jeziorze dystroficznym jest inaczej. Substancje humusowe pochłaniają światło i wpływają na dostępność składników mineralnych. Woda bywa kwaśna, a produkcja biologiczna może być niewielka. To dlatego klasyfikacja jeziora na podstawie samego koloru prowadzi do błędnego wniosku.

Torfowiec buduje pływający brzeg

Wokół sucharów rozwija się pło — kożuch roślinności torfowiskowej, przede wszystkim torfowców, który narasta od brzegu ku otwartej wodzie. Jego powierzchnia może wyglądać jak stały ląd, choć pod warstwą roślin i torfu znajduje się woda. Nowa materia roślinna rośnie od góry, a słabo rozłożone szczątki gromadzą się niżej.

Jezioro i torfowisko wzajemnie się zmieniają

Substancje humusowe z torfowiska zmieniają właściwości wody, a jezioro utrzymuje wysokie uwodnienie brzegu. W miarę narastania pła powierzchnia otwartej wody może się zmniejszać. To nie jest nagłe „wysychanie” jeziora, lecz wieloletnia sukcesja, podczas której granica między wodą i torfowiskiem stopniowo się przesuwa.

Nietypowe warunki tworzą nietypowy ekosystem

Kwaśna, ciemna i słabo zmineralizowana woda nie jest łatwym środowiskiem dla wielu organizmów. Jednocześnie właśnie dzięki temu suchary mają charakterystyczną florę i faunę związaną z torfowiskami. Ochrona takich zbiorników polega więc nie na doprowadzeniu do nich „czystszej i bardziej przejrzystej” wody, lecz na zachowaniu naturalnego, humusowego charakteru całego systemu.

Kwasowość ogranicza liczbę gatunków

Substancje humusowe wpływają nie tylko na kolor. Wody dystroficzne mają zwykle niskie pH i niewielką zawartość rozpuszczonych minerałów. Dla wielu organizmów są to warunki wymagające, dlatego liczba gatunków może być mniejsza niż w bardziej neutralnych jeziorach. Te, które pozostają, są jednak często wyspecjalizowane i związane właśnie z torfowiskowym otoczeniem. Niska różnorodność liczona prostą liczbą gatunków nie oznacza więc małej wartości przyrodniczej.

Przejrzystość i kolor to dwie różne cechy

Brunatna woda może być pozbawiona dużej ilości zawiesiny, a mimo to światło szybko zanika z głębokością. Dzieje się tak dlatego, że rozpuszczone związki humusowe pochłaniają określone długości fal. W rezultacie strefa, w której rośliny mogą prowadzić efektywną fotosyntezę, jest płytka. To odróżnia suchar od jeziora zmętnionego przez glony lub ił. Dwa zbiorniki mogą wyglądać podobnie ciemno, lecz przyczyna ograniczonej widoczności i cała chemia ekosystemu są zupełnie inne.

Suchary są wrażliwe na zmianę otoczenia, mimo że wyglądają na odizolowane

Małe jezioro otoczone lasem może sprawiać wrażenie systemu zamkniętego, ale jego chemia zależy od całej niewielkiej zlewni. Zmiana poziomu wód gruntowych, osuszenie torfowiska, wycinka lasu czy dopływ wody o innym składzie może zmniejszyć ilość substancji humusowych albo podnieść mineralizację i pH. Wtedy charakter dystroficzny zaczyna zanikać. Z drugiej strony nadmierny dopływ materii organicznej i biogenów również może przyspieszać zarastanie. Ochrona sucharu polega więc na zachowaniu procesu, który tworzy brunatną wodę, a nie na próbie uczynienia zbiornika bardziej podobnym do „typowego” czystego jeziora. To dobry przykład, jak potoczne kryteria jakości — przejrzystość, jasny kolor, brak torfu — mogą być całkowicie niewłaściwe dla konkretnego ekosystemu. Naturalny stan może wyglądać mniej atrakcyjnie wizualnie, a jednocześnie być dokładnie tym, czego wymaga lokalna przyroda. Proces zarastania nie oznacza jednak, że każde dystroficzne jezioro zniknie w przewidywalnym terminie. Tempo zależy od głębokości misy, poziomu wód, produkcji roślinnej i dopływu materii z otoczenia. Niektóre suchary mogą utrzymywać otwartą wodę bardzo długo, mimo aktywnego narastania pła na brzegach. Ich naturalna dynamika może więc rozciągać się na wiele pokoleń. To właśnie ta powolność jest częścią naturalnego charakteru sucharów.

#jeziora dystroficzne#pło#substancje humusowe#suchary#torfowiec#Wigierski Park Narodowy
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki