Cenoty Sac Actun są oknami do jednej rozległej, zalanej sieci podziemnej
Na Jukatanie wiele cenot wygląda z powierzchni jak osobne małe jeziora, ale pod wodą mogą być wejściami do tej samej sieci korytarzy. Sistema Sac Actun rozwinęła się w wapieniach, gdy duża część dzisiejszych galerii znajdowała się nad poziomem wody. Po ostatnim zlodowaceniu poziom morza wzrósł, razem z nim podniósł się poziom wód gruntowych i dawne suche jaskinie zostały zalane. Dlatego nurkowanie między odległymi cenotami jest w rzeczywistości podróżą przez jeden wielki poziom wodonośny. Cenoty są nie tyle osobnymi zbiornikami, ile otwartymi „studniami” prowadzącymi do podziemnego krajobrazu.
Na powierzchni widać tylko otwory
Płaski Jukatan ma niewiele stałych rzek powierzchniowych. Woda opadowa szybko przenika przez spękany wapień i krąży w rozbudowanym systemie krasowym. Cenota powstaje tam, gdzie strop pustki zapada się lub odsłania podziemną wodę. Patrząc z góry, łatwo uznać taki zbiornik za samodzielne jezioro, ale jego ściany często przechodzą w zalane korytarze.
Sac Actun jest częścią przybrzeżnego poziomu wodonośnego
Badania hydrogeologiczne pokazują, że system jest hydraulicznie powiązany z rozległym akwenem krasowym wschodniego Jukatanu i pośrednio z Morzem Karaibskim. W jaskiniach występuje warstwa słodszej wody pochodzącej z opadów oraz głębsza woda bardziej słona. Granica między nimi, haloklina, może wyglądać jak rozmyta tafla wewnątrz całkowicie zalanej groty.
Wiele korytarzy było kiedyś suchych
Podczas ostatniego zlodowacenia ogromne ilości wody były uwięzione w lądolodach, a poziom globalnego oceanu znajdował się znacznie niżej. Wtedy poziom wód gruntowych na Jukatanie również był niższy, więc część dzisiejszych zalanych galerii pozostawała sucha. Mogły w nich rosnąć nacieki, osadzać się szczątki zwierząt, a ludzie mogli do niektórych pustek wejść pieszo.
Morze zatopiło jaskinie od dołu
Wraz z topnieniem lądolodów poziom morza zaczął rosnąć. Przybrzeżny poziom wodonośny reagował na tę zmianę, a woda stopniowo wypełniała coraz wyższe partie systemu. Nie było to nagłe zalanie jednego dnia, lecz długotrwałe przesuwanie się poziomu wód przez tysiące lat. Dzisiejszy stan jest więc tylko jedną fazą znacznie dłuższej historii jaskini.
Dlaczego pod wodą zachowały się archeologiczne ślady
Zatopione korytarze stały się środowiskiem o ograniczonym dostępie i w wielu miejscach spokojnym osadzaniu materiału. W systemach Jukatanu zachowały się szczątki zwierząt oraz ludzi z okresu, gdy jaskinie były dostępne z powierzchni. Aby poprawnie interpretować takie znaleziska, trzeba wiedzieć, kiedy i w jaki sposób poszczególne partie zostały zalane.
Cenota jest fragmentem większej hydrologii
Najważniejsze jest odejście od obrazu „dziury z wodą”. To samo zanieczyszczenie może przemieścić się kanałami do odległego miejsca, a zmiana poziomu morza może wpływać na położenie słonej wody w głębi lądu. Widoczne otwory są punktami dostępu do systemu, który obejmuje znacznie większą część podziemnego krajobrazu.
W zalanych korytarzach szczególnie ważna jest haloklina, czyli przejście między słodszą wodą z opadów a bardziej słoną wodą pochodzącą od morza. Ponieważ obie masy mają różną gęstość, mogą przez długi czas tworzyć warstwy zamiast od razu się całkowicie mieszać. Dla nurka przejście przez haloklinę bywa widoczne jako migotanie i chwilowe rozmycie obrazu spowodowane różnym współczynnikiem załamania światła. Geologicznie strefa ta ma znaczenie, bo mieszanie wód o różnym składzie może zmieniać zdolność roztworu do rozpuszczania węglanu wapnia. Jednocześnie położenie halokliny reaguje na ilość opadów i poziom morza. Sac Actun jest więc nie tylko przestrzenią pozostawioną przez dawne krasowienie, ale aktywną częścią przybrzeżnego akwiferu. Zrozumienie przepływu ma praktyczne znaczenie: na terenie pozbawionym dużych rzek powierzchniowych ta sama sieć, którą eksplorują nurkowie, jest istotnym magazynem i przewodem słodkiej wody dla regionu.