Cez może stopić się w bardzo ciepłym pomieszczeniu i jest jednym z nielicznych wyraźnie złocistych metali
Cez jest skrajnie miękkim metalem alkalicznym o temperaturze topnienia około 28,5°C. W upalnym pomieszczeniu lub po ogrzaniu zamkniętej próbki dłonią może więc przejść w ciecz podobnie jak gal. RSC opisuje go także jako metal o złocistym odcieniu, co wyróżnia go spośród dominującej większości srebrzystych metali. Nie należy jednak traktować tego jako efektownej substancji do domowych eksperymentów: cez błyskawicznie reaguje z powietrzem i bardzo gwałtownie z wodą, dlatego musi być przechowywany w ściśle kontrolowanych warunkach.

Temperatura topnienia to zaledwie 28,5°C
Royal Society of Chemistry podaje 28,5°C. Oznacza to, że w standardowych 20°C cez jest ciałem stałym, ale niewielki wzrost temperatury wystarcza do stopienia. To jeszcze niżej niż w przypadku galu.
W dół grupy 1 metale stają się łatwiejsze do stopienia
Lit, sód i potas mają coraz niższe temperatury topnienia, a trend kontynuują rubid i cez. Wraz ze wzrostem atomu zmienia się struktura i siła wiązania metalicznego. Cez reprezentuje skrajnie niską temperaturę topnienia wśród stabilniejszych metali alkalicznych.
Niski punkt topnienia cezu wpisuje się w trend malejącej energii sieci metalicznej w dół grupy 1. Elektron walencyjny znajduje się coraz dalej od jądra, a większe atomy są bardziej polaryzowalne i łatwiej deformowalne. Nie oznacza to jednak prostego monotonicznego związku z każdym parametrem: temperatury topnienia zależą także od szczegółów struktury kryształu. Cez jest skrajnym przypadkiem, w którym słabe wiązanie metaliczne pozwala stopić metal praktycznie od ciepła otoczenia.
Jego barwa nie jest typowo srebrna
RSC opisuje cez jako miękki metal o złotym kolorze. Większość metali silnie odbija szeroki zakres światła widzialnego i dlatego wygląda srebrzyście. W cezie struktura elektronowa przesuwa część odpowiedzi optycznej do zakresu, w którym powierzchnia nabiera wyraźnego ciepłego odcienia.
Powierzchnia szybko przestaje wyglądać idealnie
Czysty cez jest niezwykle reaktywny. Kontakt z tlenem, wilgocią lub nawet śladowymi zanieczyszczeniami zmienia powierzchnię. Opisy barwy dotyczą więc świeżej, odpowiednio chronionej próbki, a nie kawałka metalu swobodnie leżącego na stole.
Złocisty kolor cezu ma inne pochodzenie niż żółć złota. W obu przypadkach chodzi o selektywną odpowiedź elektronów na światło widzialne, ale szczegóły pasm elektronowych są odmienne. To kolejny dowód, że „metaliczny połysk” nie wymusza srebrnej barwy. Miedź, złoto i cez są najbardziej znanymi wyjątkami, lecz ich kolory wynikają z indywidualnej struktury energetycznej elektronów w krysztale.
Z wodą reaguje gwałtowniej niż lżejsze metale alkaliczne
Oddanie pojedynczego elektronu walencyjnego jest dla ciężkich metali grupy 1 łatwe, a reakcja z wodą silnie egzotermiczna. Powstaje wodorotlenek cezu i wodór, który może się zapalić. Z tego powodu właściwość niskiego topnienia nie powinna być demonstrowana jak bezpieczna sztuczka z galem.
Cez ma też wyjątkową rolę w metrologii czasu
Choć kandydat o zegarach atomowych jest zbyt fizyczny na osobny rekord w tej podkategorii, warto zauważyć związek: jedyny stabilny izotop ^133Cs ma przejście nadsubtelne używane w definicji sekundy. Ten sam pierwiastek łączy więc skrajnie miękką chemię metalu z niezwykle precyzyjną spektroskopią.
Niska temperatura topnienia nie oznacza niskiej reaktywności
Gal i cez topią się w podobnych temperaturach, ale chemicznie są zupełnie inne. Gal jest stosunkowo łagodnym metalem postprzejściowym, cez jednym z najbardziej reaktywnych metali alkalicznych. Punkt topnienia mówi o stabilności fazy stałej, nie o tym, jak gwałtownie pierwiastek zareaguje z wodą lub tlenem.
Reaktywność cezu z wodą jest tak duża, że w praktyce próbki przechowuje się w próżni lub pod obojętną atmosferą, często zatopione w szklanych ampułkach. Nawet kontakt z wilgotnym powietrzem wystarcza do szybkiego niszczenia powierzchni. To ważny kontrast z galem: podobna temperatura topnienia nie oznacza podobnego sposobu obchodzenia się z materiałem. Właściwości fazowe i chemiczna skłonność do oddawania elektronu są niezależnymi osiami opisu.
Cez pomaga też rozdzielić dwa szkolne trendy, które bywają mechanicznie łączone: łatwość oddawania elektronu i siłę wiązania w metalu. W atomie cezu elektron 6s jest słabo związany, dlatego pierwsza energia jonizacji jest mała i metal jest silnym reduktorem. W krysztale ten sam rozległy orbital daje jednak bardzo słabą energię kohezji w porównaniu z wieloma metalami przejściowymi, stąd niska temperatura topnienia i miękkość. Obie cechy mają wspólny korzeń w dużym promieniu atomowym, ale opisują inne procesy: reakcja chemiczna dotyczy przeniesienia elektronu na inny reagent, a topnienie — stabilności całej sieci wobec nieuporządkowanej cieczy. To dlatego z trendu reaktywności w grupie 1 nie wolno automatycznie wnioskować o każdym parametrze mechanicznym czy termicznym. Cez jest jednocześnie ekstremalnym reduktorem i metalem, którego kryształ rozpada się termicznie przy temperaturze ledwie wyższej od pokojowej.