HistoriaMedycyna, epidemie i zdrowie w przeszłości

Chirurgia przeszła od zabijania drobnoustrojów w ranie do niedopuszczania ich do rany

Joseph Lister w latach 60. XIX wieku zastosował teorię drobnoustrojów do chirurgii i używał kwasu karbolowego, czyli fenolu, do niszczenia mikroorganizmów na ranach, narzędziach i w otoczeniu operacji. Była to antyseptyka: walka z drobnoustrojami już obecnymi lub mogącymi dostać się do rany. W kolejnych dekadach chirurdzy niemieccy i szwajcarscy rozwijali aseptykę — sterylizację narzędzi i materiałów, czyste ubrania, kontrolę pola operacyjnego i procedury mające przede wszystkim nie dopuścić do skażenia. To przesunięcie od „dezynfekuj wszystko” do „utrzymuj sterylne środowisko” otworzyło drogę do nowoczesnej chirurgii.

Karbolowy rozpylacz parowy używany w chirurgii Josepha Listera — przykład etapu antyseptyki poprzedzającego nowoczesną aseptykę.
Karbolowy rozpylacz parowy używany w chirurgii Josepha Listera — przykład etapu antyseptyki poprzedzającego nowoczesną aseptykę.Wellcome Library, London, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Problemem operacji nie był tylko ból

Wprowadzenie znieczulenia w połowie XIX wieku pozwoliło chirurgom wykonywać dłuższe i bardziej skomplikowane zabiegi, ale pacjent nadal mógł przeżyć samą operację i umrzeć kilka dni później z powodu zakażenia rany, ropnicy lub zgorzeli szpitalnej. Chirurdzy widzieli te powikłania, lecz bez teorii drobnoustrojów nie mieli dobrego modelu ich powstawania. Przełom przyniosło połączenie mikrobiologicznych obserwacji Louisa Pasteura z praktyką kliniczną Josepha Listera.

Lister próbował zabijać to, czego nie było widać

Lister uznał, że procesy prowadzące do gnicia i infekcji mogą być wywoływane przez żywe mikroorganizmy. Zaczął stosować kwas karbolowy, czyli fenol, m.in. do opatrywania ran, oczyszczania narzędzi i rąk. Eksperymentował także z rozpylaniem roztworu w sali operacyjnej, sądząc, że trzeba neutralizować drobnoustroje unoszące się w powietrzu. Część szczegółów jego systemu później porzucono, a karbol był drażniący i niebezpieczny dla tkanek oraz personelu. Kluczową zmianą było jednak samo założenie: zakażenie nie jest nieuniknioną cechą gojenia, lecz procesem, któremu można zapobiegać przez kontrolę mikroorganizmów.

Antyseptyka i aseptyka to nie to samo

Antyseptyka polega na niszczeniu lub hamowaniu drobnoustrojów przy użyciu środków chemicznych. Aseptyka idzie o krok wcześniej: ma stworzyć warunki, w których mikroorganizmy w ogóle nie dostaną się do rany. W latach 80. i 90. XIX wieku, wraz z rozwojem bakteriologii, chirurdzy zaczęli sterylizować narzędzia parą i gorącem, stosować wyjałowione materiały, odzież ochronną oraz coraz bardziej kontrolowane techniki przygotowania pola operacyjnego. Zamiast zalewać ranę silnym środkiem chemicznym, starano się utrzymać cały tor operacji w stanie możliwie wolnym od drobnoustrojów.

Zmiana zasad gry

Aseptyka miała ogromną konsekwencję: chirurgia mogła bezpieczniej wchodzić do jam ciała i wykonywać zabiegi, które wcześniej były obciążone zbyt dużym ryzykiem zakażenia. Jednocześnie historia nie jest prostym pojedynkiem „Lister miał rację, reszta się myliła”. Metody zmieniały się wraz z doświadczeniem i nowymi wynikami bakteriologii, a część początkowych praktyk Listera okazała się zbędna. Najważniejsza pozostała zasada, która do dziś definiuje salę operacyjną: zakażeniom nie przeciwdziała się jednym magicznym środkiem, lecz całym systemem barier, sterylizacji i procedur ograniczających możliwość skażenia.

Nie wszystko, co robił Lister, przetrwało

Współczesna sala operacyjna nie jest wiernym odtworzeniem systemu Listera. Szczególnie charakterystyczny rozpylacz kwasu karbolowego, który miał oczyszczać powietrze wokół pola operacyjnego, z czasem zarzucono. Rozwój bakteriologii pokazał, że większą kontrolę można uzyskać przez sterylizację narzędzi i materiałów, higienę rąk, przygotowanie skóry, czyste ubrania i ograniczenie bezpośredniego kontaktu ze skażonymi powierzchniami. To dobry przykład dojrzałości nauki: historyczny przełom może być fundamentalnie ważny, choć część jego szczegółowych praktyk okaże się później błędna lub zbędna. Lister zmienił pytanie z „dlaczego rany ropieją?” na „jak zapobiec przedostaniu się czynników powodujących zakażenie?”, a następne pokolenie chirurgów udoskonaliło odpowiedź.

Aseptyka zmieniła zakres tego, co chirurg mógł odważyć się operować

Kiedy zakażenie przestało być niemal nieuniknionym następstwem dużej rany operacyjnej, zmieniła się granica akceptowalnego ryzyka. Chirurdzy mogli coraz śmielej otwierać jamę brzuszną, klatkę piersiową czy stawy i pozostawiać w ciele szwy oraz inne materiały bez tak wysokiego prawdopodobieństwa ropienia. Oczywiście rozwój ten wymagał także lepszego znieczulenia, hemostazy i techniki operacyjnej, ale kontrola drobnoustrojów była warunkiem, bez którego wiele bardziej złożonych procedur nie miałoby sensu. Dlatego historia antyseptyki i aseptyki jest nie tylko historią mniejszej liczby zakażeń; to historia poszerzenia całej przestrzeni możliwych operacji.

#antyseptyka#aseptyka#chirurgia#Joseph Lister#sterylizacja#zakażenia
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki