Czy Napoleon naprawdę był wyjątkowo niski?
Napoleon Bonaparte nie był niezwykle niski jak na mężczyznę swoich czasów. Francuska dokumentacja pośmiertna podawała jego wzrost jako 5 stóp, 2 cale i 3 linie w dawnym systemie francuskim, co odpowiada około 1,69 m. Problem zaczyna się wtedy, gdy tę wartość odczytuje się w późniejszych stopach i calach angielskich. Do stereotypu dołożyły się brytyjskie karykatury przedstawiające cesarza jako małego, impulsywnego „Little Boney” oraz fakt, że często widywano go w otoczeniu wysokich żołnierzy Gwardii. Mit ma więc więcej wspólnego z jednostkami miary i propagandą wizualną niż z niezwykłą cechą fizyczną.
Popularne przekonanie
W kulturze popularnej Napoleon urósł — paradoksalnie — do roli symbolu niskiego, agresywnego człowieka. Powstało nawet potoczne określenie „kompleks Napoleona”. Obraz wydaje się tak utrwalony, że liczba około pięciu stóp podawana w dawnych dokumentach może wyglądać jak jego proste potwierdzenie. Tyle że nie każda „stopa” i nie każdy „cal” oznaczały w XVIII i XIX wieku dokładnie to samo. Przeliczenie historycznego pomiaru na współczesne jednostki oraz porównanie go z ludźmi epoki zmieniają sens całej historii.
Skąd wzięła się ta wersja
Fondation Napoléon wskazuje, że opis sekcji zwłok podawał 5 pieds, 2 pouces, 3 lignes według francuskiej miary, czyli około 1,686 m. To nie odpowiada pięciu stopom i dwóm calom w systemie brytyjskim. Ta sama instytucja zestawia ten wynik z danymi dotyczącymi francuskich rekrutów i podkreśla, że Napoleon mieścił się w zwyczajnym zakresie wzrostu dla swojej epoki. Jednocześnie jego osobista gwardia obejmowała szczególnie wysokich grenadierów, więc na tle najbliższego otoczenia mógł wyglądać niżej niż przeciętnie.
Co mówią źródła
Wizerunek „małego Napoleona” miał również użyteczne życie polityczne. Brytyjscy karykaturzyści chętnie pomniejszali przeciwnika dosłownie i symbolicznie, a pseudonimy w rodzaju „Little Boney” świetnie nadawały się do satyry. Karykatura nie jest oczywiście pomiarem antropometrycznym: jej celem jest szybkie zakodowanie cechy charakteru albo statusu. Gdy taki obraz powtarza się przez dziesięciolecia, łatwo zapomnieć, że pierwotnie był elementem walki propagandowej, a nie dokumentacją wyglądu.
Co rzeczywiście możemy stwierdzić
Najbezpieczniejsze stwierdzenie brzmi więc: Napoleon miał około 1,69 m i nie był wyjątkowo niski na tle współczesnych mu Francuzów. Popularne „5 stóp 2 cale” bywa błędnie przeliczane, bo miesza dawną miarę francuską z brytyjską. Nie trzeba przy tym twierdzić, że Napoleon był szczególnie wysoki — sednem korekty jest to, że słynny stereotyp karła nie znajduje oparcia w prawidłowo odczytanym pomiarze.
Co łatwo pomylić przy tej korekcie
W internecie spotyka się czasem odwrotną przesadę: skoro Napoleon nie był karłem, miał rzekomo być „wysoki jak na swoją epokę”. Dostępne dane nie wymagają tak mocnego wniosku. Najrozsądniej mówić o wzroście zwyczajnym lub zbliżonym do przeciętnego dla ówczesnych Francuzów. Trzeba też pamiętać, że porównania średniego wzrostu z początku XIX wieku zależą od badanej populacji — poborowi wojskowi nie są idealną próbą całego społeczeństwa. Najbardziej solidny element rekordu stanowi zatem sam pomiar pośmiertny prawidłowo przeliczony z dawnej miary francuskiej oraz fakt, że stereotyp został wzmocniony przez karykaturę. Nie potrzebujemy bardziej sensacyjnej tezy, żeby wyjaśnić, skąd wziął się mit.
Nota źródłowa
Podstawa źródłowa jest tu wyjątkowo prosta: Fondation Napoléon zestawia zapis francuskiej sekcji zwłok z właściwym przeliczeniem dawnych jednostek i porównaniem do danych o poborowych. Dzięki temu nie trzeba opierać korekty na domysłach o wyglądzie cesarza ze wspomnień czy obrazów. Karykatury wyjaśniają natomiast, dlaczego błędny obraz mógł się kulturowo utrwalić.
Dlaczego ten mit jest ciekawy
Ta historia pokazuje dwa częste mechanizmy powstawania mitów. Pierwszy to pozornie niewinna utrata kontekstu technicznego: ta sama nazwa jednostki może oznaczać inną długość. Drugi to niezwykła trwałość propagandy. Przerysowany obraz przeciwnika może przeżyć konflikt, który go stworzył, a po kilku pokoleniach zacząć funkcjonować jako „powszechnie znany fakt”.