Czy wikingowie pili z czaszek swoich wrogów?
Obraz wikinga wznoszącego toast z czaszki pokonanego przeciwnika ma zaskakująco konkretne źródło: błędne odczytanie poetyckiego języka staronordyjskiego. Projekt World-Tree pokazuje, że fragment „Krákumál” mówi o piciu z „zakrzywionych gałęzi czaszek” — kenningu, czyli poetyckim omówieniu oznaczającym rogi do picia. Siedemnastowieczne tłumaczenie Ole Worma zinterpretowało tę frazę jako picie z czaszek zabitych wrogów i pomogło uruchomić trwałą legendę. Wikingowie rzeczywiście używali rogów do picia, ale to coś zupełnie innego niż puchar wykonany z ludzkiej czaszki.
Popularne przekonanie
Mit dobrze pasuje do późniejszego obrazu „barbarzyńskiego wikinga”, dlatego przez długi czas nie potrzebował dodatkowych dowodów. Czaszka jako naczynie natychmiast komunikuje okrucieństwo i pogardę wobec przeciwnika. Gdy taki szczegół zostaje umieszczony w książce o dawnej Skandynawii, kolejne pokolenia mogą kopiować go jako fakt, zapominając, że pierwotnym problemem był przekład metafory.
Skąd wzięła się ta wersja
Poezja staronordyjska chętnie posługiwała się kenningami — złożonymi metaforami zastępującymi zwykłe rzeczowniki. Bez znajomości tej konwencji dosłowne tłumaczenie może brzmieć fantastycznie. World-Tree Project śledzi konkretny przypadek wersetu „Krákumál” i pokazuje, jak „curved branches of skulls” oznacza rogi. Ole Worm w XVII wieku przekazał jednak sens jako nadzieję bohaterów na picie w sali Odyna z czaszek zabitych.
Co mówią źródła
Archeologia wspiera zwyczaj korzystania z rogów zwierzęcych jako naczyń. Same rogi organiczne słabo się zachowują, ale przetrwały metalowe okucia i przedstawienia ikonograficzne. Skandynawowie pili również ze szklanych, drewnianych czy metalowych naczyń. Nie potrzeba ludzkich czaszek, by wyjaśnić ani tekst, ani materialne znaleziska.
Co rzeczywiście możemy stwierdzić
Co możemy stwierdzić: nie ma podstaw, by traktować picie z czaszek zabitych przeciwników jako charakterystyczny zwyczaj wikingów, a jeden z ważnych filarów mitu można prześledzić do błędnego przekładu kenningu. Jak zwykle nie sposób udowodnić, że w całej historii żaden pojedynczy człowiek nigdy nie zrobił czegoś podobnego. Korekta dotyczy rzekomego zwyczaju kulturowego.
Dlaczego róg może stać się „czaszką”
Kenning nie jest zwykłym ozdobnym przymiotnikiem. W poezji nordyjskiej przedmiot można nazwać przez zagadkowe zestawienie odnoszące się do mitu, ciała albo przyrody. Jeśli „czaszka” zostanie potraktowana jako część konstrukcji metaforycznej, a „gałęzie” jako rogi wyrastające z głowy, sens prowadzi do rogu. Odczytanie każdego członu dosłownie produkuje natomiast makabryczny obraz. To dobry przykład, jak znajomość konwencji literackiej jest częścią krytyki historycznej.
Nota źródłowa
World-Tree Project jest akademickim projektem poświęconym kulturze wikingów i w tym przypadku podaje zarówno tekst, jak i historię jego przekładu. Dzięki temu można wskazać konkretny mechanizm narodzin mitu, zamiast poprzestawać na ogólnym „to wymysł XIX wieku”. Taki ślad transmisji źródła szczególnie dobrze spełnia założenia tej podkategorii.
Dodatkowy kontekst
Ten mit pokazuje też, dlaczego przekłady dawnych tekstów same stają się źródłami historycznymi. Błędny przekład z XVII wieku mówi nam niewiele o zwyczajach wikingów, ale bardzo dużo o tym, jak wczesnonowożytni uczeni wyobrażali sobie północną przeszłość. Historia mitu ma więc dwa poziomy: rekonstrukcję epoki wikingów i rekonstrukcję momentu, w którym późniejsi Europejczycy zaczęli tworzyć jej makabryczny obraz.
Dlaczego ten mit jest ciekawy
Ta historia jest niemal laboratoryjnym przykładem narodzin mitu z tłumaczenia. Wystarczy potraktować metaforę dosłownie, a następnie przepisać ją w języku pozbawionym pierwotnego kontekstu. Po kilku stuleciach błąd translatorski może wyglądać jak etnograficzna obserwacja. Dlatego przy niezwykłych zwyczajach warto zawsze pytać, w jakim języku i gatunku literackim znajduje się najstarsze świadectwo.