Biologia i przyrodaCiało człowieka — niezwykłe mechanizmy naszego organizmu

Dojrzała ludzka krwinka czerwona wyrzuca własne jądro komórkowe

Erytrocyt zaczyna życie jako komórka posiadająca jądro, ale podczas dojrzewania w szpiku jego prekursor kondensuje chromatinę i usuwa jądro na zewnątrz. Powstaje retikulocyt, który dalej dojrzewa do krwinki czerwonej pozbawionej jądra oraz większości typowych organelli. Utrata jądra zwiększa przestrzeń dostępną dla hemoglobiny i pomaga uzyskać wyjątkową elastyczność potrzebną do przeciskania się przez naczynia włosowate węższe od średnicy samej krwinki. Cena jest wysoka: dojrzały erytrocyt nie może się dzielić ani prowadzić typowej naprawy komórkowej.

Niedojrzały erytroblast z jądrem komórkowym — w przeciwieństwie do dojrzałej ludzkiej krwinki czerwonej.
Niedojrzały erytroblast z jądrem komórkowym — w przeciwieństwie do dojrzałej ludzkiej krwinki czerwonej.Niedojrzały erytroblast z jądrem komórkowym — w przeciwieństwie do dojrzałej ludzkiej krwinki czerwonej. — explorebiology, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Komórka, która dojrzewa przez utratę wyposażenia

Większość komórek kojarzymy z jądrem przechowującym DNA i sterującym ekspresją genów. W linii erytroidalnej proces dojrzewania idzie w przeciwnym kierunku. Erytroblasty stopniowo kondensują chromatynę, zmniejszają jądro, reorganizują cytoszkielet i ostatecznie oddzielają jądro wraz z cienką warstwą cytoplazmy. Pozostała część staje się retikulocytem, a później dojrzałą krwinką czerwoną.

Po co rezygnować z jądra

Krwinka czerwona jest wyspecjalizowanym nośnikiem hemoglobiny. Brak dużego jądra i redukcja organelli pozwalają przeznaczyć większą część objętości na białko transportujące tlen. Równocześnie komórka staje się niezwykle odkształcalna. Ma kształt dwuwklęsłego dysku i może przechodzić przez bardzo wąskie naczynia włosowate oraz szczeliny filtracyjne śledziony, po czym wracać do poprzedniego kształtu.

Usunięte jądro nie zostaje porzucone

Enukleacja jest zorganizowanym procesem. Jądro zostaje wypchnięte w strukturze otoczonej błoną, określanej jako pyrenocyt, a następnie jest usuwane przez makrofagi w mikrośrodowisku szpiku. Wymaga to przebudowy aktyny, błony i transportu pęcherzykowego. Nie jest to więc bierne „wypadnięcie” jądra, lecz specjalistyczny etap różnicowania.

Cena specjalizacji

Bez jądra i aparatu syntezy białek krwinka nie może wrócić do cyklu komórkowego ani naprawiać wszystkich uszkodzeń tak jak typowa komórka. Z czasem jej błona i białka ulegają zmianom, a stary erytrocyt jest wychwytywany przede wszystkim przez śledzionę i układ fagocytarny. Organizm rozwiązuje problem poprzez ciągłą produkcję nowych krwinek w szpiku.

To cecha charakterystyczna ssaków

Dojrzałe erytrocyty większości innych kręgowców zachowują jądra, natomiast ssaki rozwinęły enukleację jako szczególną cechę erytropoezy. Pokazuje to, że nawet tak podstawowa funkcja jak transport tlenu może być realizowana różnymi rozwiązaniami anatomicznymi i komórkowymi.

Brak jądra pomaga również w mechanice przeciskania się przez naczynia

Erytrocyt musi przechodzić przez naczynia włosowate o średnicy porównywalnej lub mniejszej od jego własnej. Utrata jądra i większości organelli pozwala uzyskać bardzo podatny na deformację, dwuwklęsły dysk. Cytoszkielet pod błoną może zmieniać kształt komórki, która składa się i wydłuża, a potem wraca do formy wyjściowej. Gdyby wewnątrz pozostawało duże sztywne jądro, ten ekstremalny stopień odkształcenia byłby trudniejszy. Specjalizacja do transportu tlenu jest więc jednocześnie specjalizacją do przepływu przez mikroskopijną sieć naczyń.

Dojrzała krwinka płaci za specjalizację utratą zdolności do pełnej naprawy

Erytrocyt nie ma mitochondriów, rybosomów ani jądra, więc nie może syntetyzować nowych białek tak jak większość komórek. Energię uzyskuje głównie z glikolizy, co ma dodatkową zaletę: nie zużywa transportowanego przez siebie tlenu. Z czasem jednak białka i lipidy błony ulegają uszkodzeniom, a możliwości ich odnowy są ograniczone. Starzenie komórki stopniowo zmniejsza jej elastyczność i prowadzi do wychwytywania przez śledzionę oraz inne elementy układu fagocytarnego. Maksymalna wydajność transportowa została kupiona kosztem krótkowieczności i braku samonaprawy.

Ssaki są tu wyjątkiem, nie wzorcem dla wszystkich kręgowców

Dojrzałe erytrocyty większości ssaków są bezjądrzaste, ale u ptaków, gadów, płazów i ryb czerwone krwinki zachowują jądra. Oznacza to, że utrata jądra nie jest uniwersalnym warunkiem transportu tlenu przez kręgowce, lecz szczególną ścieżką ewolucyjną ssaków. Porównanie pokazuje, jak różne rozwiązania mogą wykonywać podobną funkcję. Bezjądrzasty erytrocyt ssaka zyskuje miejsce i elastyczność, ale inne grupy utrzymują komórkę bardziej typową pod względem budowy. To dobry przykład biologii bez jednego „idealnego projektu”.

Hemoglobina również kształtuje geometrię krwinki

Większość suchej masy dojrzałego erytrocytu stanowi hemoglobina, dlatego komórka jest w dużym stopniu wyspecjalizowanym pojemnikiem na to białko. Stężenie hemoglobiny nie może jednak rosnąć bez końca, bo zwiększałoby lepkość cytoplazmy i utrudniało deformację. Dwuwklęsły kształt, objętość komórki i właściwości cytoszkieletu tworzą kompromis między dużą pojemnością transportową a szybkim przechodzeniem przez mikrokrążenie. Utrata jądra jest jednym z elementów tego rozwiązania, nie jedynym powodem wydajności erytrocytu.

#erytrocyty#erytropoeza#hemoglobina#jądro komórkowe#krew
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki