GeografiaWnętrze Ziemi i budowa planety

Dwa diamenty potrafią odtworzyć ciśnienie setki kilometrów pod Ziemią

Skoro nie możemy zabrać laboratorium do płaszcza, geofizycy robią odwrotnie: próbują odtworzyć płaszcz w laboratorium. W komórce z kowadłami diamentowymi mikroskopijna próbka zostaje ściśnięta między końcówkami dwóch niezwykle twardych diamentów. Mała powierzchnia kontaktu pozwala osiągać ciśnienia odpowiadające głębokiemu płaszczowi, a laser może podgrzać próbkę do tysięcy kelwinów. Prześwietlając materiał promieniowaniem rentgenowskim, naukowcy obserwują jego strukturę i przemiany fazowe. Dzięki takim eksperymentom można testować, jakie minerały powinny istnieć na głębokości 410, 660 km, a nawet w warunkach jądra.

Pierwsza komórka z kowadłami diamentowymi, zbudowana w NBS w latach 1957–1958 i eksponowana w muzeum NIST.
Pierwsza komórka z kowadłami diamentowymi, zbudowana w NBS w latach 1957–1958 i eksponowana w muzeum NIST.Gasper J. Piermarini / NIST / Wikimedia Commons / Public domain · Public domain (US Federal Government / NIST)

Ogromne ciśnienie z bardzo małej siły powierzchniowej

Ciśnienie to siła podzielona przez powierzchnię. Jeśli tę samą siłę przyłożymy do bardzo małego obszaru, ciśnienie gwałtownie rośnie. W komórce diamentowej dwie końcówki diamentów ściskają próbkę wielkości ułamka milimetra. Diament jest bardzo twardy, a jednocześnie przezroczysty dla wielu rodzajów promieniowania, dzięki czemu próbkę można badać optycznie i rentgenowsko podczas eksperymentu. To urządzenie zamienia laboratoryjny stół w mikroskopijny odpowiednik głębokiego wnętrza planety.

Samo ciśnienie nie wystarcza

W płaszczu i jądrze występują nie tylko wielkie ciśnienia, ale też wysokie temperatury. Do ogrzewania próbki często używa się skupionego lasera. Naukowcy muszą jednocześnie mierzyć temperaturę i ciśnienie oraz uwzględniać ich nierównomierność. Warunki eksperymentu nie są idealną kopią wnętrza Ziemi, ale pozwalają sprawdzić, jakie fazy krystaliczne są stabilne w konkretnym zakresie parametrów i jak zmienia się ich objętość, gęstość czy sprężystość.

Tak sprawdzono przemiany odpowiedzialne za granice w płaszczu

Sejsmolodzy obserwują nieciągłości około 410 i 660 km. Mineralodzy mogą w komórkach wysokociśnieniowych ściskać minerały o składzie płaszcza i sprawdzać, przy jakich ciśnieniach oliwin przechodzi w wadsleyit, ringwoodyt, a potem w minerały dolnego płaszcza. Zgodność zakresów ciśnienia i temperatury z głębokościami wyznaczonymi sejsmicznie jest jednym z najważniejszych połączeń między obserwacją całej planety a eksperymentem mikroskopowym.

Diamenty pomagają badać także żelazo jądra

Techniki diamentowych kowadeł stosuje się również do żelaza i jego stopów. Przy najwyższych ciśnieniach badacze sprawdzają równanie stanu, strukturę krystaliczną i warunki topnienia kandydatów na materiał jądra. Osiągnięcie jednocześnie dokładnego ciśnienia i temperatury jądra jest ekstremalnie trudne, więc wyniki łączy się z teorią i eksperymentami udarowymi. Mimo ograniczeń to jeden z niewielu sposobów bezpośredniego testowania materii w warunkach nieosiągalnych przez wiercenia.

Próbka jest maleńka, bo ciśnienie to siła podzielona przez powierzchnię

Sekret kowadła diamentowego polega na skupieniu siły na ekstremalnie małej powierzchni. Końcówki dwóch diamentów ściskają mikroskopijną próbkę umieszczoną w metalowej uszczelce. Dzięki temu stosunkowo osiągalna w laboratorium siła daje ciśnienia porównywalne z setkami gigapaskali. Diament jest przy tym przezroczysty dla wielu rodzajów promieniowania, więc próbkę można badać optycznie i promieniami rentgenowskimi podczas ściskania. Współczesne eksperymenty często dodatkowo ogrzewają ją laserem, aby odtworzyć nie tylko ciśnienie, ale i temperaturę głębokiego wnętrza.

Najtrudniejsze jest zmierzenie warunków, nie samo „ściśnięcie”

Przy ekstremalnym ciśnieniu trzeba wiedzieć, jakie ciśnienie faktycznie panuje w próbce, czy rozkład naprężeń jest równomierny i jaką temperaturę osiągnął materiał. Stosuje się więc kalibracje oparte na znanych zmianach widma lub objętości materiałów wzorcowych oraz synchrotronowe pomiary rentgenowskie. Mały błąd w tych wielkościach może przesunąć wniosek o temperaturze topnienia lub głębokości przemiany fazowej. Dlatego wartości dla jądra są wynikiem nie tylko imponującego urządzenia, lecz również bardzo starannej metrologii i porównywania różnych technik.

#jądro#kowadła diamentowe#mineralogia#płaszcz#wysokie ciśnienie
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki