Dziobak poluje pod wodą z zamkniętymi oczami, uszami i nozdrzami
Podczas nurkowania dziobak zamyka oczy, uszy i nozdrza, a głównym narządem orientacji staje się jego dziób. W skórze dzioba znajdują się zarówno mechanoreceptory reagujące na ruch i nacisk wody, jak i elektroreceptory wykrywające bardzo słabe pola elektryczne. Badania behawioralne i elektrofizjologiczne wykazały, że dziobak potrafi reagować na sztuczne źródła pola elektrycznego, a jego receptory są dostatecznie czułe, by dostarczać informacji przydatnych podczas polowania. To rzadki przykład ssaka, którego obraz podwodnego świata powstaje w dużej mierze nie z widzenia i słyszenia, lecz z połączenia dotyku hydrodynamicznego i elektrorecepcji.
Polowanie bez typowych zmysłów
Dziobak żeruje głównie pod wodą, przeszukując dno rzek i strumieni. Podczas zanurzenia zamyka oczy, uszy i nozdrza, dlatego informacje wzrokowe, słuchowe i węchowe przestają odgrywać podstawową rolę. Nie oznacza to jednak, że zwierzę porusza się „na ślepo”. Szeroki dziób jest bardzo rozbudowanym narządem czuciowym i przejmuje zadania, które u większości ssaków wykonują inne zmysły.
Dziób jako powierzchnia sensoryczna
W skórze dzioba znajdują się dziesiątki tysięcy wyspecjalizowanych receptorów. Część z nich reaguje na mechaniczne odkształcenia i drgania wody, a część na bodźce elektryczne. Elektroreceptory są rozmieszczone w charakterystycznych pasmach. Sygnały z obu układów trafiają do mózgu przez nerw trójdzielny, a obszary korowe przetwarzające informacje elektryczne i mechaniczne są ze sobą blisko powiązane.
Skąd bierze się sygnał elektryczny
Pracujące mięśnie i nerwy zwierząt wodnych powodują powstawanie bardzo słabych pól elektrycznych. Dla człowieka są one praktycznie nieodczuwalne, ale układ elektrorecepcyjny może zamieniać takie różnice napięcia na impulsy nerwowe. Klasyczne doświadczenia wykazały, że dziobaki reagują na słabe sztuczne pola elektryczne i potrafią lokalizować ich źródła. To właśnie ten wynik stał się jednym z pierwszych bezpośrednich dowodów elektrorecepcji u ssaka.
Dwa rodzaje informacji naraz
Mechanoreceptory w dziobie dostarczają informacji o ruchach wody i kontakcie z podłożem, natomiast elektroreceptory o polach elektrycznych. Zaproponowano, że porównywanie tych dwóch rodzajów sygnałów może pomagać w określaniu położenia ruchomej ofiary. Część szczegółów tego procesu nadal pozostaje przedmiotem badań, dlatego nie należy przedstawiać konkretnego algorytmu lokalizacji jako całkowicie rozstrzygniętego.
Nietypowy zmysł ssaka
Elektrorecepcja jest dobrze znana u wielu ryb, lecz u ssaków występuje wyjątkowo rzadko. U dziobaka nie jest ciekawostkowym dodatkiem do normalnego polowania: jest elementem głównego systemu sensorycznego używanego pod wodą. To pokazuje, że ewolucja może zbudować skuteczny „obraz” otoczenia na podstawie bodźców, których człowiek w ogóle świadomie nie odbiera.
Jak udowodniono elektrorecepcję
Samo znalezienie niezwykłych struktur w dziobie nie wystarczyłoby do stwierdzenia, że dziobak „czuje elektryczność”. Kluczowe były dwa rodzaje dowodów. Po pierwsze, rejestrowano potencjały w korze somatosensorycznej po podaniu bardzo słabych bodźców elektrycznych w okolicy dzioba. Po drugie, doświadczenia behawioralne pokazały reakcje na sztuczne źródła pola i możliwość lokalizowania ich bez pomocy wzroku. Późniejsze badania anatomiczne wykazały około 40 tysięcy elektroreceptorów związanych ze zmodyfikowanymi gruczołami śluzowymi. Ważne jest rozróżnienie: czułość laboratoryjna mówi, że układ może odbierać dany bodziec, natomiast dokładna strategia polowania w naturalnym mule i przepływie wody jest trudniejsza do odtworzenia. Dlatego najpewniejszy wniosek dotyczy istnienia i funkcjonalności zmysłu, a nie każdego szczegółu jego obliczeń.
Dlaczego dziób porusza się na boki
Podczas żerowania dziobak charakterystycznie przesuwa głowę i dziób z boku na bok. Taki ruch może zwiększać ilość informacji, bo zmienia położenie rozległej macierzy receptorów względem źródła sygnału. Receptory elektryczne są ułożone pasmowo, a mechaniczne bardziej równomiernie, więc kolejne „próbki” otoczenia nie są identyczne. W literaturze proponowano również, że różnica czasu między szybko docierającym sygnałem elektrycznym a falą mechaniczną w wodzie może pomagać oceniać odległość do poruszającej się ofiary. To elegancka hipoteza, ale jej szczegóły nie są jeszcze tak bezpośrednio udowodnione jak sama elektrorecepcja. Najbezpieczniej traktować ją jako możliwy sposób integracji dwóch dobrze udokumentowanych kanałów czuciowych.