HistoriaMedycyna, epidemie i zdrowie w przeszłości

Epidemia polio pomogła stworzyć nowoczesną intensywną terapię

Podczas epidemii polio w Kopenhadze w 1952 roku setki pacjentów doznały porażenia mięśni oddechowych lub gardła. Szpital Blegdam miał za mało respiratorów podciśnieniowych, a śmiertelność najciężej chorych była bardzo wysoka. Anestezjolog Bjørn Ibsen rozpoznał, że wielu pacjentów umiera z powodu niewystarczającej wentylacji i zatrzymywania dwutlenku węgla. Zaproponował tracheostomię, odsysanie wydzieliny i wentylację dodatnim ciśnieniem. Ponieważ brakowało maszyn, setki studentów medycyny i stomatologii przez całą dobę ręcznie ściskały worki oddechowe. Z tej niezwykłej organizacji wyrosła idea stałego skupienia najciężej chorych w wyspecjalizowanym oddziale.

Pacjent leczony w „żelaznym płucu” — urządzeniu podtrzymującym oddychanie osób sparaliżowanych w przebiegu poliomyelitis.
Pacjent leczony w „żelaznym płucu” — urządzeniu podtrzymującym oddychanie osób sparaliżowanych w przebiegu poliomyelitis.CDC/GHO/Mary Hilpertshauser, Public Domain, via Wikimedia Commons · Public Domain

Żelazne płuca nie rozwiązywały wszystkich problemów

Poliomyelitis może porazić mięśnie potrzebne do oddychania, a w postaci opuszkowej także zaburzać połykanie, kaszel i ochronę dróg oddechowych. Podczas epidemii w Kopenhadze w 1952 roku Blegdam Hospital został zalany pacjentami z ciężką niewydolnością oddechową. Placówka dysponowała zaledwie jednym dużym respiratorem zbiornikowym i kilkoma respiratorami pancerzowymi. Urządzenia te wytwarzały podciśnienie wokół klatki piersiowej, pomagając zasysać powietrze do płuc, ale były mało skuteczne u pacjentów z nasilonym porażeniem gardła, zaleganiem wydzieliny i niedrożnością dróg oddechowych.

Problem został początkowo źle odczytany

U części chorych stwierdzano wysoką zawartość dwutlenku węgla we krwi, ale wyniki interpretowano w kategoriach „alkalozy”. Ibsen, wykorzystując doświadczenie anestezjologiczne, rozpoznał, że pacjenci są w rzeczywistości niedostatecznie wentylowani i zatrzymują CO2. Zaproponował stworzenie drożnej drogi oddechowej przez tracheostomię, odsysanie wydzieliny oraz wtłaczanie powietrza do płuc dodatnim ciśnieniem. W sierpniu 1952 roku zastosowano tę metodę u ciężko chorej 12-letniej pacjentki. Poprawa pokazała, że wielu chorych, których wcześniej uznawano za nieuchronnie umierających, można utrzymać przy życiu poprzez odpowiednie wsparcie oddychania.

Ludzi użyto tam, gdzie brakowało maszyn

Skala epidemii stworzyła problem logistyczny: trzeba było wentylować dziesiątki pacjentów równocześnie przez całą dobę. Szpital zorganizował więc system ręcznej wentylacji workami połączonymi z rurkami tracheostomijnymi. Do pracy wciągnięto ogromną liczbę studentów medycyny i stomatologii, pracujących zmianowo pod nadzorem lekarzy i pielęgniarek. W szczytowym okresie jednocześnie ręcznie wentylowano dziesiątki osób. Była to medycyna wysokiej intensywności dosłownie oparta na ludzkich rękach. Śmiertelność pacjentów z ciężką niewydolnością oddechową spadła wyraźnie po wdrożeniu nowej strategii.

Z techniki oddychania powstał nowy model organizacji szpitala

Ibsen wyciągnął z epidemii wniosek szerszy niż „potrzebujemy więcej respiratorów”. Najciężej chorzy wymagali ciągłej obserwacji, personelu obecnego przez całą dobę, szybkiej oceny parametrów fizjologicznych i możliwości natychmiastowej interwencji. Po epidemii rozwijano w Kopenhadze wydzielone jednostki dla pacjentów wymagających takiej opieki; w grudniu 1953 roku zorganizowano oddział powszechnie uznawany za jeden z bezpośrednich początków nowoczesnej intensywnej terapii. OIT narodził się więc nie tylko z urządzenia, lecz z nowego pomysłu: skoncentrować krytycznie chorych, aparaturę i wyspecjalizowany personel w jednym miejscu.

Epidemia zmieniła także rozumienie fizjologii oddychania

Kryzys w Kopenhadze ujawnił jeszcze jeden problem: lekarze nie dysponowali wtedy dzisiejszym zestawem rutynowych pomiarów gazometrii. Wysoką zawartość dwutlenku węgla we krwi interpretowano początkowo niewłaściwie, a dopiero wprowadzenie pomiarów pH i dokładniejsza analiza równowagi kwasowo-zasadowej pokazały, że pacjenci cierpią na ciężką hipowentylację i kwasicę oddechową. Epidemia przyspieszyła więc nie tylko rozwój respiratorów i organizacji OIT, lecz także praktyczne zastosowanie fizjologii oddechowej przy łóżku chorego. Nowoczesna intensywna terapia od początku była połączeniem ciągłego monitorowania, interpretacji parametrów fizjologicznych i natychmiastowej korekty leczenia.

Technologia była prymitywna, ale organizacja niezwykle zaawansowana

Ręczne ściskanie worka oddechowego brzmi prostiej niż użycie nowoczesnego respiratora, lecz utrzymanie takiej wentylacji przez tygodnie wymagało ogromnej dyscypliny. Każdy pacjent potrzebował ciągłej obecności człowieka, regularnego odsysania wydzieliny i obserwacji, a zmiany studentów musiały następować bez przerwy przez całą dobę. To jeden z powodów, dla których kopenhaska epidemia jest tak ważna w historii intensywnej terapii: pokazała, że „intensywność” opieki to nie tylko drogie urządzenie. To gęstość personelu, stały nadzór, standaryzacja procedur i szybkie reagowanie na pogorszenie stanu. Dopiero później maszyny przejęły znaczną część pracy wykonywanej wtedy ludzkimi rękami.

#Bjørn Ibsen#intensywna terapia#Kopenhaga#polio#respirator#wentylacja mechaniczna
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki