Fotosynteza C4 powstała niezależnie dziesiątki razy
Fotosynteza C4 wygląda jak złożona innowacja: wymaga zmian w biochemii, regulacji genów i często także w anatomii liścia. Mimo to nie pojawiła się tylko w jednej linii roślin. Badania porównawcze wskazują ponad 60 niezależnych początków C4 w historii roślin lądowych. Wspólnym problemem jest enzym Rubisco, który przy wysokiej temperaturze i niskim stężeniu CO₂ częściej wiąże tlen, uruchamiając kosztowną fotooddychanie. Rośliny C4 ograniczają ten problem przez skupianie CO₂ wokół Rubisco — lecz różne linie dochodziły do tego zestawu cech oddzielnie.
Problem ukryty w zwykłej fotosyntezie
Rubisco katalizuje włączanie dwutlenku węgla do związków organicznych, ale potrafi również reagować z tlenem. Ten drugi kierunek uruchamia fotooddychanie, proces prowadzący do strat wcześniej związanego węgla i energii. Problem narasta przy wyższej temperaturze oraz wtedy, gdy aparaty szparkowe są przymknięte, aby ograniczyć utratę wody, bo wtedy w liściu spada dostępność CO₂. Rośliny C4 tworzą mechanizm koncentracji węgla: wstępnie wiążą CO₂ w związki czterowęglowe, transportują je i uwalniają CO₂ blisko Rubisco.
Złożona cecha, wiele początków
Klasyczna fotosynteza C4 często współpracuje z anatomią Kranz, w której komórki mezofilu i pochwy okołowiązkowej pełnią odmienne role metaboliczne. Ewolucja takiego układu wymaga koordynacji budowy liścia, lokalizacji enzymów oraz ekspresji genów. Mimo złożoności C4 pojawiała się niezależnie w wielu rodzinach traw i roślin dwuliściennych. W literaturze liczba niezależnych początków jest korygowana wraz z nowymi filogeniami, ale współczesne przeglądy zgodnie mówią o ponad sześćdziesięciu przypadkach.
Ewolucja wykorzystuje gotowe enzymy
C4 nie musiała powstać przez wynalezienie kompletnie nowych reakcji. Wiele potrzebnych enzymów występuje także u roślin C3 i pełni inne funkcje metaboliczne. Kluczowe było ich zwiększone wytwarzanie, umieszczenie we właściwych komórkach, zmiana regulacji i sprzężenie z odpowiednią anatomią. To kolejny przykład „majsterkowania” ewolucyjnego: nowe funkcje często rodzą się przez zmianę miejsca i intensywności działania starych elementów, a nie przez pojawienie się zupełnie nowych części.
Dlaczego C4 pojawiała się szczególnie w określonych warunkach
Spadek atmosferycznego CO₂ w późniejszej historii kenozoiku, wysoka temperatura, sezonowa susza i otwarte siedliska zwiększały korzyści z mechanizmów ograniczających fotooddychanie. Nie oznacza to, że C4 zawsze jest „lepsza”. Mechanizm koncentracji CO₂ ma koszt energetyczny, dlatego w chłodnych i wilgotnych warunkach rośliny C3 mogą być równie skuteczne albo skuteczniejsze. Ewolucja C4 jest dobrym przykładem adaptacji zależnej od środowiska, a nie uniwersalnego stopnia „zaawansowania”.
C4 nie jest pojedynczym enzymem, lecz całym systemem koncentracji CO2
Największym uproszczeniem byłoby opisanie fotosyntezy C4 jako „nowego enzymu”. Enzymy wykorzystywane w szlaku C4 występowały wcześniej w roślinach i pełniły inne funkcje metaboliczne. Ewolucyjna nowość polegała na zmianie ich ekspresji, ilości i rozmieszczenia pomiędzy komórkami oraz na przebudowie anatomii liścia i transportu metabolitów. W klasycznym wariancie C4 węgiel jest najpierw wiązany przez PEP-karboksylazę w czterowęglowy związek, przenoszony do innego przedziału i tam uwalniany jako CO2 w pobliżu Rubisco. Ogranicza to fotooddychanie szczególnie w wysokiej temperaturze i przy warunkach sprzyjających zamykaniu aparatów szparkowych. Ponieważ wiele niezbędnych elementów już istniało w metabolizmie roślin C3, różne linie mogły niezależnie rekrutować je do podobnej funkcji. Powtarzalne narodziny C4 są więc argumentem za tym, że złożona innowacja może powstawać etapami z dostępnych wcześniej części. Różne linie C4 nie są przy tym biochemicznie identyczne: używają kilku wariantów enzymów dekarboksylujących i różnią się szczegółami anatomii. „C4” jest więc rodziną zbieżnych rozwiązań wspólnego problemu, a nie jednym raz wynalezionym pakietem.
Dlaczego C4 opłaca się szczególnie w określonych warunkach
Rubisco ma kłopotliwą właściwość: oprócz CO2 może przyłączać tlen, uruchamiając fotooddychanie, które zużywa energię i uwalnia wcześniej związany węgiel. Problem nasila się przy wysokiej temperaturze i niskim stężeniu CO2 wewnątrz liścia. Roślina ograniczająca utratę wody zamyka aparaty szparkowe, ale wtedy dopływ CO2 spada jeszcze bardziej. C4 tworzy lokalny koncentrator węgla wokół Rubisco i dzięki temu zmniejsza koszt fotooddychania. Sam mechanizm również wymaga dodatkowej energii, więc nie daje przewagi w każdych warunkach. W chłodniejszym lub wilgotniejszym środowisku C3 może być ekonomiczniejsze. To pomaga wyjaśnić zarówno wielokrotne narodziny C4, jak i jego nierównomierne rozmieszczenie. Dobór nie „ulepszył fotosyntezy” uniwersalnie; wielokrotnie przestawiał bilans energetyczny pod zestaw warunków, w których koncentracja CO2 przynosiła netto większą korzyść.