AstronomiaNarodziny i ewolucja Wszechświata

Galaktyki mogą oddalać się efektywnie szybciej niż światło i nie łamie to względności

Prawo Hubble’a mówi, że w odpowiednio dużej skali tempo wzrostu odległości rośnie z dystansem. Przy dostatecznie wielkich odległościach kosmologiczna „prędkość recesji” może przekraczać prędkość światła. Nie oznacza to, że galaktyka przelatuje lokalnie przez przestrzeń szybciej od fotonu. Ograniczenie szczególnej teorii względności dotyczy lokalnego ruchu i przekazywania informacji; w ogólnej teorii względności sama metryczna odległość między dalekimi punktami może rosnąć w takim tempie. Co bardziej zaskakujące, możemy obserwować światło z obiektów, których obecna recesja jest ponadświetlna, bo historia ekspansji i droga fotonu zmieniały się przez miliardy lat.

Schemat rozszerzania się Wszechświata pokazujący zmianę skali przestrzeni w czasie.
Schemat rozszerzania się Wszechświata pokazujący zmianę skali przestrzeni w czasie.Waterced / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0 · CC BY-SA 4.0

Skąd bierze się „szybciej niż światło”?

Dla niedużych odległości relacja Hubble’a ma prostą postać: tempo recesji jest w przybliżeniu równe stałej Hubble’a pomnożonej przez odległość. Jeśli formalnie zwiększamy odległość, wynik w końcu przekroczy około 300 tysięcy kilometrów na sekundę. W kosmologii nie jest to sygnał błędu teorii. Ta wielkość opisuje tempo zmiany odległości zdefiniowanej w rozszerzającej się geometrii, a nie prędkość mierzoną przez lokalnego obserwatora stojącego obok mijającej go galaktyki.

Co naprawdę zabrania względność

Szczególna teoria względności mówi, że lokalnie materialny obiekt nie może zostać rozpędzony przez przestrzeń do prędkości światła ani szybciej, a sygnał nie może lokalnie wyprzedzić światła. Ogólna teoria względności pozwala jednak na dynamiczną geometrię czasoprzestrzeni. Dwa bardzo dalekie obiekty mogą mieć rosnącą odległość własną w tempie większym niż c, mimo że w każdym małym otoczeniu foton nadal porusza się dokładnie z prędkością c. Nie istnieje pojedynczy globalny układ inercjalny obejmujący cały rozszerzający się Wszechświat.

Dlaczego w ogóle widzimy takie galaktyki?

Można pomyśleć: jeśli odległość rosła szybciej, niż światło potrafi ją zmniejszać, foton nigdy nie powinien do nas dotrzeć. Problem w tym, że parametr Hubble’a i relacja między odległością a ekspansją zmieniają się w czasie. Foton wysłany w naszą stronę z bardzo odległej galaktyki mógł początkowo znajdować się w regionie, gdzie jego odległość od nas rosła, mimo że lokalnie leciał „ku nam”. Z czasem warunki ekspansji zmieniły się tak, że foton przekroczył odpowiednią granicę i zaczął zmniejszać swoją odległość, aż dotarł do teleskopu.

Prędkość recesji nie jest jedyną prędkością

W codziennym języku prędkość jest jednoznaczna: mierzymy zmianę odległości w jednej przestrzeni i jednym czasie. W zakrzywionej, dynamicznej czasoprzestrzeni porównywanie prędkości obiektów znajdujących się miliardy lat świetlnych od siebie wymaga konwencji. Dlatego kosmolodzy ostrożnie rozróżniają lokalne prędkości osobliwe od tempa recesji wynikającego z ekspansji. Zdanie „galaktyka ucieka szybciej od światła” jest więc użytecznym skrótem tylko wtedy, gdy wiadomo, że chodzi o kosmologiczną zmianę odległości, a nie lokalny przelot.

Horyzont jest ważniejszy niż sama granica c/H

Często definiuje się promień Hubble’a c/H, przy którym w danym momencie prosta relacja Hubble’a daje recesję równą c. Nie jest to jednak automatycznie granica widzialności. Prawdziwe pytanie brzmi, czy światło może kiedykolwiek dotrzeć do obserwatora w zmieniającej się geometrii. O tym decyduje cała historia współczynnika skali i rodzaj horyzontu kosmologicznego. Dlatego obiekty znajdujące się poza chwilowym promieniem Hubble’a nie muszą być na zawsze niewidoczne.

Paradoks, który uczy właściwej teorii

Ten temat dobrze pokazuje, dlaczego szczególnej teorii względności nie można po prostu rozciągnąć na cały kosmos jak jednej wielkiej sceny Minkowskiego. Lokalnie jej ograniczenie prędkości działa bez wyjątków. Globalnie trzeba użyć ogólnej teorii względności i precyzyjnie zdefiniować, jak mierzymy odległość między dalekimi punktami. To nie jest „furtka” pozwalająca statkom kosmicznym łamać limit c; jest to różnica między ruchem obiektu przez lokalną przestrzeń a ewolucją samej geometrii na kosmologicznych skalach.

Najważniejsze jest rozróżnienie ruchu przez przestrzeń i wzrostu odległości

Wyobrażenie galaktyki pędzącej przez przestrzeń szybciej niż foton jest mylące. W standardowej kosmologii galaktyki mogą pozostawać niemal nieruchome względem lokalnego przepływu kosmicznego, a ich wzajemna odległość rośnie, ponieważ zmienia się metryka opisująca przestrzeń. Szczególna teoria względności ogranicza prędkość, z jaką lokalnie mija się obiekty i przesyła informację. Nie nakłada prostej globalnej granicy c na pochodną odległości między bardzo odległymi punktami w dynamicznej czasoprzestrzeni. Właśnie dlatego sama informacja, że recesja jest większa niż c, nie odpowiada na pytanie, czy obiekt jest widoczny. O tym decyduje pełna historia toru światła i ekspansji. Fotony mogą początkowo znajdować się w regionie, gdzie ich odległość od nas rośnie, a później, gdy warunki się zmienią, zacząć netto się zbliżać. Kosmologiczne horyzonty są więc bardziej subtelne niż prosta „bariera prędkości”.

Nie każda definicja prędkości działa globalnie

W zakrzywionej, dynamicznej czasoprzestrzeni porównywanie wektorów prędkości bardzo odległych obiektów wymaga dodatkowych konwencji. Dlatego kosmolodzy często wolą mówić o redshifcie, odległości i współczynniku skali niż przypisywać odległej galaktyce jedną intuicyjną „prędkość przez przestrzeń”. To usuwa wiele pozornych paradoksów.

#horyzont#prawo Hubble’a#prędkość światła#recesja#względność
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki