Gołoborza Gór Świętokrzyskich są pamiątką po znacznie chłodniejszym klimacie
Kamienne rumowiska na Łysej Górze wyglądają jak świeże osuwisko, ale ich geneza prowadzi przede wszystkim do zimnych warunków plejstocenu. W okresach peryglacjalnych skały były wielokrotnie zamrażane i rozmrażane. Woda wnikała w szczeliny, a procesy mrozowe rozluźniały bloki, które następnie pod wpływem grawitacji przemieszczały się po stoku. Powstały rozległe pola kanciastych odłamków, nazywane gołoborzami. Państwowy Instytut Geologiczny wskazuje je jako charakterystyczny element świętokrzyskiej rzeźby związany z dawnym zimnym klimatem. Dzisiaj las otacza te rumowiska, ale same bloki są reliktem środowiska, w którym roślinność była znacznie uboższa, a mróz dużo skuteczniej modelował powierzchnię.

Dlaczego skała rozpada się na kanciaste bloki
Skały budujące najwyższe partie Łysogór są silnie spękane. Gdy woda dostaje się do szczelin i temperatury często przechodzą przez punkt zamarzania, mechaniczne naprężenia pomagają poszerzać pęknięcia. Powtarzany wielokrotnie proces prowadzi do odrywania fragmentów. Ponieważ odłamki nie są długo transportowane przez rzekę, nie zdążają się obtoczyć. Dlatego rumowisko składa się z ostrych, kanciastych bloków, a nie z gładkich otoczaków.
Klimat peryglacjalny nie oznacza lodowca na miejscu
Określenie „peryglacjalny” odnosi się do środowiska bardzo zimnego, z silnym oddziaływaniem mrozu, często na przedpolu lądolodu lub w obszarach niepokrytych trwałym lodem. Gołoborza nie są więc moreną pozostawioną przez lodowiec. Ich materiał pochodzi ze skał miejscowych, rozkruszanych na stoku. To ważne rozróżnienie: lądolód mógł wpływać na klimat regionu, ale sam nie musiał przejechać przez dane pole bloków, by ono powstało.
Grawitacja porządkuje materiał na stoku
Po odspojeniu blok nie musi pozostać dokładnie w miejscu rozpadu. Na stromym stoku może przesuwać się w dół wskutek obrywania, pełzania gruntu i innych procesów stokowych. W zimnym klimacie wielokrotne zamarzanie i odmarzanie gruntu dodatkowo ułatwia powolny ruch. Dlatego gołoborze jest nie tylko produktem kruszenia skały, lecz także jej późniejszego sortowania i przemieszczania na zboczu.
Dlaczego gołoborza nie zarosły całkowicie
Po ociepleniu klimatu Góry Świętokrzyskie zostały w dużej mierze zalesione. W rumowisku rozwój gleby jest jednak trudny: między dużymi blokami brakuje stabilnego, drobnoziarnistego podłoża, a woda szybko odpływa w szczeliny. Rośliny mogą kolonizować obrzeża i miejsca, gdzie nagromadzi się więcej zwietrzeliny, ale otwarte pola kamieni utrzymują się znacznie dłużej niż zwykły grunt. Dzisiejszy układ jest więc kompromisem między starym dziedzictwem mrozowym a współczesną sukcesją roślinności.
Krajobraz jako termometr przeszłości
Gołoborze pokazuje, że nie trzeba znaleźć lodu, aby odtworzyć dawny klimat. Same formy terenu i sposób rozpadu skał są informacją o warunkach, w których powstawały. Rozległe rumowiska mrozowe w regionie o dzisiejszym umiarkowanym klimacie mówią, że w przeszłości procesy zamarzania były znacznie intensywniejsze i długotrwałe. To jeden z najlepszych przykładów w Polsce, jak współczesny krajobraz przechowuje ślad środowiska, które już nie istnieje.
Dlaczego na gołoborzu nie ma gładkich kamieni
Kształt bloków mówi wiele o sposobie transportu. Otoczaki rzeczne stają się zaokrąglone, bo wielokrotnie uderzają o siebie podczas przemieszczania w wodzie. Bloki gołoborza nie odbyły długiej podróży w nurcie. Powstawały przez rozpad skały na miejscu lub w niewielkiej odległości od obecnego położenia, a potem były przemieszczane powoli po stoku. Dlatego zachowały ostre krawędzie i kanciaste kontury. Ten szczegół pomaga odróżnić rumowisko peryglacjalne od dawnego koryta rzeki. Krajobraz może wyglądać jak „kamienne morze”, ale jego bloki nie zostały obtoczone przez fale czy rzekę. Są produktem mrozowego rozdrabniania i grawitacyjnego sortowania na stoku w warunkach dużo chłodniejszych niż współczesne.
Gołoborze jest reliktem klimatu, a nie martwą skamieliną
Największa faza tworzenia rumowisk wiąże się z plejstoceńskimi warunkami peryglacjalnymi, lecz współczesne gołoborze nadal podlega zmianom. Na jego obrzeżach roślinność może stopniowo wkraczać między bloki, gromadzi się materia organiczna i powstają płaty gleby. Mchy i porosty kolonizują powierzchnie skał, a drobne fragmenty nadal przemieszczają się pod wpływem mrozu i grawitacji. Różnica polega na skali: dzisiejszy klimat nie sprzyja już tak intensywnej produkcji bloków na rozległych powierzchniach jak w chłodnych fazach plejstocenu. W efekcie obserwujemy krajobraz dziedziczony — jego podstawowy kształt powstał w innym środowisku klimatycznym, a współczesne procesy powoli go przekształcają i miejscami zarastają. Gołoborze jest dzięki temu czymś więcej niż nagromadzeniem kamieni. Układ wielkości bloków, ich kanciastość, nachylenie powierzchni i zasięg roślinności pozwalają rekonstruować warunki, w których materiał był produkowany i przemieszczany. To naturalne archiwum procesów stokowych z czasu, gdy wokół Łysogór panował klimat peryglacjalny. Dzisiejszy las otaczający rumowisko dodatkowo podkreśla, jak bardzo zmieniło się środowisko od okresu jego najintensywniejszego rozwoju.