Góry Świętokrzyskie przez większość swojej historii nie były górami
Historia Gór Świętokrzyskich sięga około 540 milionów lat, ale przez ogromną część tego czasu obszar znajdował się pod wodą albo był nisko położonym lądem. Dzisiejsze pasma są wynikiem wielu oddzielnych epizodów: osadzania skał w morzach, fałdowania, wynoszenia, długiej erozji i późniejszego odmładzania rzeźby. Dlatego określenie „stare góry” bywa mylące. Stare są przede wszystkim skały i struktury geologiczne. Dzisiejsza forma terenu jest znacznie młodsza i powstała po wielokrotnym niszczeniu wcześniejszych gór.
Pół miliarda lat zapisane w niewysokich pasmach
Góry Świętokrzyskie nie imponują wysokością, ale odsłaniają wyjątkowo długi zapis dziejów Ziemi. Najstarsze skały osadowe na powierzchni regionu pochodzą z kambru. Tworzyły się w morzu, a już pod koniec tego okresu zostały sfałdowane i wyniesione. Później teren ponownie zalewały morza ordowiku i syluru. Ten schemat — morze, osadzanie, deformacja, erozja, kolejny zalew — powtarzał się wielokrotnie.
Góry mogą powstać, zniknąć i powstać ponownie
Ruchy górotwórcze nie tworzą krajobrazu raz na zawsze. Wypiętrzone pasmo jest natychmiast atakowane przez wietrzenie i erozję. Jeśli przez dziesiątki milionów lat nie jest ponownie unoszone, może zostać niemal zrównane. W Górach Świętokrzyskich po dawnych deformacjach paleozoicznych następowały długie okresy niszczenia, a następnie kolejne fazy ruchów tektonicznych i zmian poziomu morza.
Morza zostawiły skały, z których zbudowane są dzisiejsze wzgórza
W wielu okresach geologicznych dzisiejsza środkowa Polska znajdowała się pod wodą. Piaski, muły, iły i węglanowe osady dna morskiego zamieniały się w piaskowce, łupki, wapienie i inne skały. Późniejsza tektonika ustawiła te warstwy pod różnymi kątami, a erozja zaczęła je selektywnie odsłaniać. Twardsze skały częściej budują grzbiety, mniej odporne tworzą obniżenia.
Dlaczego te góry są dziś niskie
Ich niewielka wysokość nie oznacza, że nigdy nie zachodziły tu silne ruchy górotwórcze. Dzisiejszy krajobraz jest pozostałością po bardzo długiej erozji. Geologiczna „starość” pasma oznacza więc przede wszystkim, że jego skały i struktury przeszły przez wiele dawnych cykli tektonicznych. Nie należy wyobrażać sobie jednego pasma stojącego niezmiennie w tym samym miejscu od kambru.
Góry jako przekrój czasu
Właśnie wieloetapowość sprawia, że region jest tak wartościowy geologicznie. W stosunkowo niewielkim obszarze można śledzić osady wielu paleozoicznych mórz, deformacje tektoniczne, uskoki, ślady wulkanizmu i późniejsze pokrywy mezozoiczne. Góry Świętokrzyskie są więc mniej „starym zabytkiem” niż palimpsestem — powierzchnią wielokrotnie zapisywaną, niszczoną i zapisywaną od nowa.
Dzisiejsze pasma są w dużej mierze dziełem selektywnej erozji
Układ równoległych grzbietów i obniżeń w Górach Świętokrzyskich wynika z różnej odporności skał. Twarde piaskowce i kwarcyty są niszczone wolniej, dlatego częściej pozostają wzniesieniami. Bardziej podatne łupki, margle czy część wapieni szybciej tworzą obniżenia. Oznacza to, że dzisiejsza topografia nie jest prostą kopią dawnych fałdów. Erozja przez miliony lat „przeczytała” budowę geologiczną i wyeksponowała jedne warstwy kosztem innych. Długie trwanie erozji ma jeszcze jeden skutek: obecna wysokość nie mówi prawie nic o maksymalnej wysokości dawnych gór. Najwyższe partie paleozoicznych masywów zostały dawno usunięte i nie da się ich po prostu „odtworzyć” przez dodanie kilku kilometrów do dzisiejszych szczytów. Można jednak badać głębokość dawnego pogrzebania skał, intensywność deformacji i materiał pochodzący z erozji gór zdeponowany w sąsiednich basenach. W ten sposób z fragmentarycznych śladów powstaje model nieistniejącego już krajobrazu. Góry Świętokrzyskie są więc również lekcją tego, jak geologia rekonstruuje obiekty, których fizyczna forma została prawie całkowicie zniszczona.
Gołoborza są młodą dekoracją na bardzo starym fundamencie
Charakterystyczne rumowiska bloków na Łysogórach nie powstały w kambrze razem z piaskowcami. Ich rozwój wiąże się przede wszystkim z dużo młodszym, plejstoceńskim wietrzeniem mrozowym w chłodnym klimacie peryglacjalnym. To piękny przykład nakładania się skal czasowych: skała ma ponad pół miliarda lat, struktura górska jest skutkiem późniejszych deformacji, a część najbardziej rozpoznawalnych form powierzchniowych jest geologicznie bardzo młoda. Ten wielopiętrowy zapis tłumaczy też, dlaczego określenie „najstarsze góry w Polsce” bywa kłopotliwe. Można pytać o wiek najstarszych skał, czas pierwszego fałdowania, czas późniejszego wypiętrzenia albo wiek obecnej rzeźby — i za każdym razem otrzymać inną odpowiedź. Geolog nie przypisuje więc całemu krajobrazowi jednej daty. Zamiast tego rekonstruuje sekwencję wydarzeń. Góry Świętokrzyskie są wyjątkowe nie dlatego, że nieprzerwanie trwały w dzisiejszej postaci od paleozoiku, lecz dlatego, że na niewielkim obszarze zachowały ślady wielu kolejnych cykli budowania i niszczenia lądu.