Grzyb może zastąpić pyłek własnymi zarodnikami i użyć zapylaczy do zakażania kolejnych roślin
Grzyby z rodzaju Microbotryum wywołujące głownię pylnikową infekują między innymi rośliny z rodzaju Silene. Patogen sterylizuje gospodarza, a w pylnikach zamiast pyłku powstają ciemne masy zarodników grzyba. Owady odwiedzające kwiat po nektar brudzą się zarodnikami i przenoszą je na następne rośliny, dokładnie tą samą trasą, którą zwykle pokonuje pyłek. Jeszcze bardziej niezwykłe jest to, że u żeńskich osobników niektórych dwupiennych gatunków infekcja może pobudzać rozwój pręcików, które normalnie pozostają zredukowane. Pasożyt nie tylko zajmuje istniejący organ — potrafi zmienić program rozwojowy kwiatu, aby zbudować sobie aparat rozsiewający.
Sterylizacja gospodarza jest częścią strategii
Microbotryum rozwija się systemicznie w roślinie i pojawia w kwiatach. W zakażonych roślinach żeńskie struktury rozrodcze mogą zostać zahamowane, a w pylnikach miejsce ziaren pyłku zajmują teliospory grzyba. Dla rośliny oznacza to utratę reprodukcji płciowej, ale dla pasożyta kwiat nadal jest niezwykle wartościową platformą: ma odpowiedni kształt, zapach, nektar i odwiedzających go regularnie wektorów.
Zapylacz staje się wektorem choroby
Owady nie muszą być wyspecjalizowane w rozsiewaniu grzyba. Odwiedzają kwiat z tych samych powodów co zdrowy kwiat, po czym zabierają na ciało zarodniki zamiast części pyłku. Kolejna wizyta może przenieść infekcyjny materiał na zdrowego gospodarza. Z ekologicznego punktu widzenia jest to eleganckie przejęcie kanału transmisji już istniejącego pomiędzy roślinami. Patogen korzysta z mobilności owada, nie inwestując we własny aktywny ruch.
U żeńskiej rośliny grzyb potrafi „dokończyć” pręciki
Silene latifolia jest gatunkiem dwupiennym: osobniki żeńskie i męskie rozwijają odmienne kwiaty. W zdrowych kwiatach żeńskich zawiązki pręcików zatrzymują rozwój. Zakażenie M. lychnidis-dioicae może jednak pobudzić ich dalszy rozwój do struktur przypominających pylniki, w których następnie tworzą się zarodniki grzyba. Badania histologiczne pokazały, że powstają tkanki typowe dla rozwijającego się pylnika. Pasożyt wykorzystuje więc uśpiony potencjał programu rozwojowego gospodarza.
To nie jest zwykła „pleśń na kwiecie”
Najbardziej zaskakujące jest precyzyjne dopasowanie cyklu grzyba do biologii rośliny i jej zapylaczy. Microbotryum nie musi natychmiast zabijać gospodarza; przewlekła infekcja może utrzymywać się przez kolejne sezony kwitnienia. Długowieczna roślina staje się trwałym źródłem zarodników. W tym układzie choroba, rozwój kwiatu i zachowanie owadów tworzą jeden połączony system ekologiczny.
Choroba może być przenoszona dokładnie tym samym szlakiem co geny gospodarza
Zdrowy kwiat wykorzystuje owada do przeniesienia pyłku, czyli materiału służącego przekazaniu genów rośliny. Zakażony kwiat staje się platformą, na której ten sam ruch owada przenosi teliospory patogenu. Oba systemy konkurują więc o ten sam wektor i o te same wizyty. Z punktu widzenia epidemiologii oznacza to, że cechy zwiększające atrakcyjność kwiatów mogą równocześnie wpływać na transmisję choroby. Ekologia zapylania i ekologia patogenu nie są tutaj dwiema osobnymi dziedzinami.
Długotrwała infekcja może być bardziej opłacalna niż szybkie zabicie rośliny
Microbotryum jest dobrym przykładem pasożyta sterylizującego. Gospodarz traci własną reprodukcję, ale często pozostaje żywy i może w kolejnych sezonach wytwarzać następne zakażone kwiaty. Dla grzyba wieloletni gospodarz staje się powtarzalnym aparatem transmisyjnym. To pokazuje, że „zjadliwość” nie oznacza po prostu szybkości zabijania: ewolucyjnie opłacalny patogen może silnie obniżać sukces rozrodczy gospodarza, a jednocześnie utrzymywać jego ciało w stanie umożliwiającym dalszą produkcję zarodników.
Układ Microbotryum stał się modelem badań koewolucji
Ponieważ można mierzyć infekcje, typy kojarzeniowe grzyba, genetykę gospodarza i ruch zapylaczy, głownia pylnikowa jest używana do badań tego, jak populacje gospodarza i patogenu wzajemnie wpływają na swoją ewolucję. Odporność rośliny może selekcjonować bardziej skuteczne warianty patogenu, a presja choroby zmieniać częstości cech gospodarza. Jednocześnie struktura przestrzenna stanowisk i zachowanie owadów określają, które populacje rzeczywiście się spotykają. Jedna choroba kwiatów łączy więc genetykę, epidemiologię i ekologię zapylania.
Sterylizacja może zmieniać dobór naturalny cech kwiatowych
Jeżeli prawdopodobieństwo transmisji zależy od tego, jak często zapylacze odwiedzają kwiaty, choroba może pośrednio oddziaływać na ewolucję zapachu, wielkości kwiatów i terminu kwitnienia gospodarza. Jednocześnie te same cechy wpływają na normalny sukces zapylania. Powstaje konflikt selekcyjny: cecha przyciągająca wiele owadów może zwiększać reprodukcję zdrowej rośliny, ale także ekspozycję na zarodniki. Badania tego systemu pomagają zrozumieć, dlaczego ewolucja cech reprodukcyjnych jest kształtowana nie tylko przez zapylaczy, lecz także przez patogeny.