Hamulec elektromagnetyczny może zwalniać bez dotykania obracającej się tarczy
W hamulcu prądów wirowych magnesy nie muszą ocierać się o metalową tarczę lub szynę. Gdy przewodnik porusza się w niejednorodnym polu magnetycznym, indukują się w nim prądy wirowe. Ich pole zgodnie z regułą Lenza wytwarza siłę przeciwną ruchowi, więc energia kinetyczna jest zamieniana na ciepło w przewodniku. Brak kontaktu oznacza brak typowego zużycia klocków w tej części układu. Jest jednak ważne ograniczenie: gdy prędkość spada do zera, zanika również zmiana strumienia, więc klasyczny pasywny hamulec prądów wirowych sam nie utrzyma obiektu nieruchomo jak hamulec cierny.
Hamowanie bez tarcia powierzchni
W hamulcu tarczowym samochodu klocki dociskają tarczę i mikroskopowe nierówności powierzchni rozpraszają energię. W hamulcu prądów wirowych między magnesem a przewodzącym elementem może pozostać szczelina powietrzna. Mimo braku kontaktu ruch przewodnika przez przestrzennie zmienne pole powoduje zmianę strumienia i indukuje prądy. Siła elektromagnetyczna odbiera energię ruchu na odległość.
Dlaczego prąd powstaje w masywnym metalu
Nie trzeba nawijać wyraźnej cewki. W tarczy z aluminium lub miedzi istnieje nieskończenie wiele możliwych zamkniętych torów przepływu. Pole elektryczne powstające przy zmianie strumienia napędza prądy po lokalnych pętlach. Nazywamy je wirowymi właśnie dlatego, że krążą w objętości przewodnika, tworząc wzory zależne od geometrii magnesów i tarczy.
Reguła Lenza nadaje hamulcowi właściwy znak
Gdyby indukowane prądy wzmacniały zmianę, układ mógłby sam przyspieszać bez źródła energii. Reguła Lenza sprawia, że reakcja przeciwdziała zmianie strumienia. Dla poruszającej się tarczy oznacza to moment skierowany przeciwnie do prędkości obrotowej. Energia mechaniczna maleje, a ponieważ prądy płyną w materiale o oporze, pojawia się ciepło.
Dlaczego hamulec słabnie przy małej prędkości
Napięcie indukowane zależy od tempa zmiany strumienia. Gdy przewodnik zwalnia, zmiana jest wolniejsza, więc prądy i siła hamująca zazwyczaj maleją. Przy całkowitym zatrzymaniu w stałym polu nie ma już ruchowej zmiany strumienia i pasywny efekt zanika. Z tego powodu prądy wirowe świetnie nadają się do płynnego zwalniania, lecz końcowe zatrzymanie i postój często wymagają innego mechanizmu.
Gdzie wykorzystuje się efekt
Hamowanie prądami wirowymi stosuje się w niektórych pociągach, kolejkach górskich, urządzeniach treningowych i przyrządach pomiarowych. Zaletą jest płynność, mała liczba części ciernych oraz możliwość pracy przez szczelinę. Projekt musi jednak uwzględnić nagrzewanie przewodnika i zależność siły od prędkości. W bardzo mocnych układach odprowadzenie ciepła staje się istotnym zadaniem konstrukcyjnym.
Magnes nie pochłania energii
Czasem mówi się, że „magnes zatrzymuje tarczę”, jakby energia została przejęta przez pole i zniknęła. Pole pośredniczy w oddziaływaniu, lecz energia kinetyczna trafia głównie do przewodnika jako ciepło Joule’a. Magnes może również doświadczać siły reakcji. Pełny opis musi więc obejmować mechanikę, indukcję i bilans energii jednocześnie.
Ten sam efekt może być pożądany albo niepożądany
W hamulcu celowo maksymalizujemy prądy wirowe. W rdzeniu transformatora są one stratą, więc materiał dzieli się na izolowane blachy ograniczające duże pętle prądu. Ta sama zasada fizyczna prowadzi zatem do przeciwnych decyzji inżynierskich: raz projektant chce mocnego elektromagnetycznego tłumienia, a raz robi wszystko, by je zmniejszyć.
Bezkontaktowy hamulec ma jeszcze jedną zaletę: siła może być bardzo powtarzalna, ponieważ nie zależy od współczynnika tarcia dwóch zużywających się powierzchni. Nie znaczy to, że układ nie ma żadnych elementów serwisowych ani że nie jest wrażliwy na temperaturę. Wzrost temperatury przewodnika zmienia jego rezystywność, a to wpływa na prądy wirowe i charakterystykę hamowania. Dlatego rzeczywiste urządzenie musi być projektowane termicznie równie starannie jak elektromagnetycznie.