Hańcza jest głęboka, bo jej misa wiąże się z erozją pod lądolodem
Hańcza ma ponad 100 metrów głębokości i jest najgłębszym jeziorem Polski. Jej wydłużona misa należy do typu rynnowego, charakterystycznego dla pojezierzy ukształtowanych przez lądolód. Rynny powstawały w związku z przepływem wód roztopowych pod ogromnym ciśnieniem pod lodem, które erodowały podłoże i tworzyły głębokie, wąskie zagłębienia. Po ustąpieniu lądolodu zagłębienie wypełniła woda. Dlatego wielka głębokość Hańczy nie wynika z zapadnięcia się krateru czy uskoku, lecz z procesów zachodzących pod masą lodu plejstoceńskiego.

Rynnowe jezioro wygląda inaczej niż morenowe
Jeziora rynnowe są zwykle długie, wąskie i stosunkowo głębokie. Ich osie mogą ciągnąć się kilometrami, a brzegi bywają strome. To odróżnia je od wielu jezior morenowych, które zajmują szerokie, nieregularne obniżenia pośród pagórków. Sam kształt misy jest więc wskazówką dotyczącą mechanizmu jej powstania.
Woda płynęła pod lodem pod dużym ciśnieniem
Pod grubym lądolodem topniała woda. Nie zawsze mogła swobodnie wydostać się na zewnątrz, dlatego płynęła tunelami i szczelinami między lodem a podłożem. Ciśnienie wynikające z grubości lodu pozwalało przepływowi zachowywać się inaczej niż zwykła rzeka na powierzchni. Woda transportowała piasek i żwir oraz erodowała podłoże, pogłębiając wydłużone obniżenia.
Lód sam również wpływał na rzeźbę
Nie wszystkie rynny można przypisać wyłącznie jednej podlodowcowej rzece. Współczesne interpretacje uwzględniają współdziałanie erozji przez wodę, nacisku lądolodu i ruchu lodu. Najważniejsze jest jednak to, że forma powstawała w środowisku subglacjalnym — pod lądolodem — a nie jako zwykła dolina rzeczna w otwartym krajobrazie.
Po zlodowaceniu została gotowa misa
Gdy klimat się ocieplił i lądolód wycofał, głębokie obniżenie zostało odsłonięte. Woda gruntowa, opady i dopływy powierzchniowe wypełniły rynnę, tworząc jezioro. Hańcza zachowała wyjątkowo dużą głębokość, bo jej misa została silnie wcięta w podłoże, a późniejsze osady nie zdążyły jej całkowicie zasypać.
Głębokość jest pamiątką po krajobrazie, którego już nie ma
Dziś okolice Hańczy to zielone wzgórza Pojezierza Suwalskiego. Trudno z nich wyobrazić sobie setki metrów lodu przykrywające region. Sama misa jeziora jest jednak trwałym śladem procesów ukrytych kiedyś pod lądolodem. To dobry przykład, jak współczesna topografia może przechowywać informację o środowisku całkowicie odmiennym od dzisiejszego.
Duża głębokość zmienia również sposób działania jeziora
Głębokie jezioro nagrzewa się inaczej niż płytkie. Latem ciepła warstwa powierzchniowa jest oddzielona od zimnej wody dennej, a mieszanie całej kolumny wymaga znacznej energii. W Hańczy duża głębokość sprzyja silnej sezonowej stratyfikacji. Oznacza to różnice temperatury, zawartości tlenu i warunków życia pomiędzy powierzchnią a dnem. Geneza misy sprzed tysięcy lat nadal więc steruje współczesną limnologią zbiornika.
Rynna przecina również otaczający krajobraz
Podlodowcowa erozja nie kończy się dokładnie na brzegu dzisiejszego jeziora. Rynna może ciągnąć się dalej jako dolina, zagłębienie lub ciąg innych zbiorników. Osady późniejsze częściowo ją maskują, ale geolodzy mogą odtwarzać jej przebieg na podstawie rzeźby i budowy podłoża. Hańcza jest najbardziej spektakularnym wypełnionym wodą fragmentem większego systemu polodowcowego, a nie izolowaną dziurą powstałą niezależnie od otoczenia.
Hańcza pokazuje, że rekord głębokości jest skutkiem konkretnego procesu
Sama informacja, że jezioro ma ponad sto metrów głębokości, niewiele mówi bez porównania z otoczeniem. Na tej samej szerokości geograficznej znajdują się ogromne jeziora morenowe, które są znacznie płytsze. Różnica wynika z genezy misy. Lądolód może pozostawić szerokie zagłębienie między morenami albo skoncentrować erozję w wąskiej rynnie. W drugim przypadku niewielka powierzchnia zbiornika nie przeszkadza w osiągnięciu wielkiej głębokości. Dlatego powierzchnia i głębokość jeziora nie muszą iść ze sobą w parze. Hańcza jest przeciwieństwem intuicyjnego założenia, że największe jezioro powinno być również najgłębsze. Śniardwy zajmują ogromną powierzchnię, lecz ich misa ma inny typ genezy. Rekord Hańczy jest więc przede wszystkim rekordem geomorfologii podlodowcowej, nie przypadkową cechą jednego zbiornika. Głęboka misa wpływa też na tempo gromadzenia osadów. Materiał spływający z brzegów i szczątki organizmów opadają na dno, lecz aby znacząco spłycić ponadstumetrową rynnę, potrzeba bardzo długiego czasu. To pomaga wyjaśnić, dlaczego forma powstała pod lądolodem jest nadal tak wyraźna. Jednocześnie strome stoki misy mogą sprzyjać podwodnym zsuwom osadu, które przenoszą materiał do najgłębszej części. Badanie rdzeni dennych pozwala więc odtwarzać zarówno historię jeziora po zlodowaceniu, jak i zdarzenia zachodzące na jego zboczach. Hańcza jest nie tylko zbiornikiem wodnym, ale wypełnionym osadami archiwum głębokiej formy polodowcowej. Ta forma nadal kontroluje warunki w jeziorze. Rekord głębokości jest więc trwałym śladem epoki lodowej.