ChemiaPierwiastki i niezwykłe właściwości materii

Hel na Ziemi jest zasobem, który po uwolnieniu może dosłownie uciec w kosmos

Hel jest drugim najpowszechniejszym pierwiastkiem we Wszechświecie, ale na Ziemi nie tworzy łatwo trwałych minerałów i jest wyjątkowo lekki. Atomy helu powstają m.in. w wyniku rozpadu alfa uranu i toru w skałach, a część migruje do podziemnych złóż gazu ziemnego, skąd pozyskuje się niemal cały komercyjny hel. Po uwolnieniu do atmosfery część helu dociera do wysokich warstw, gdzie najenergetyczniejsze atomy mogą uciekać z ziemskiego pola grawitacyjnego. W praktycznej skali geologicznej jest więc zasobem nieodnawialnym.

Schemat ucieczki Jeansa: najszybsze cząstki w górnych warstwach atmosfery mogą osiągać prędkość pozwalającą opuścić planetę.
Schemat ucieczki Jeansa: najszybsze cząstki w górnych warstwach atmosfery mogą osiągać prędkość pozwalającą opuścić planetę.Atmospheric Anna, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Kosmos jest pełen helu, Ziemia nie

Hel stanowi dużą część materii gwiazd, ale pole grawitacyjne małej planety nie zatrzymuje lekkiego gazu tak skutecznie jak gwiazda. Dodatkowo hel niemal nie tworzy trwałych związków, które mogłyby magazynować go w skorupie.

Nowy hel powstaje wewnątrz Ziemi

Cząstka alfa emitowana w rozpadających się ciężkich jądrach to jądro helu-4. Po przechwyceniu elektronów staje się neutralnym atomem He. Radioaktywne szeregi uranu i toru przez miliardy lat produkują więc hel w skałach.

Ucieczka termiczna z atmosfery jest najszybsza dla lekkich cząstek, ponieważ przy tej samej temperaturze mają większe typowe prędkości. W egzosferze zderzenia są rzadkie, więc atom znajdujący się w wysokoenergetycznym ogonie rozkładu może odlecieć bez kolejnego zderzenia, jeśli przekroczy lokalną prędkość ucieczki. Hel jest znacznie bardziej podatny na ten proces niż ciężkie gazy takie jak argon czy ksenon. W praktyce działają też procesy nietermiczne związane z promieniowaniem słonecznym.

Niektóre złoża zatrzymują gaz

Hel migruje przez pory i szczeliny. Jeśli napotka odpowiednią pułapkę geologiczną, może zgromadzić się razem z metanem i innymi gazami. USGS podkreśla, że prawie cały komercyjny hel pochodzi jako produkt uboczny wydobycia gazu ziemnego.

Po wypuszczeniu nie da się go łatwo odzyskać

Hel rozcieńcza się w ogromnej objętości atmosfery. Jego koncentracja jest zbyt mała, aby typowo opłacało się wydzielać go bezpośrednio z powietrza w porównaniu z bogatymi złożami geologicznymi.

Nie cały hel w złożach ma identyczne pochodzenie izotopowe. ^4He jest produkowany głównie przez rozpady alfa U i Th, natomiast ^3He może zawierać komponent płaszczowy o innym pochodzeniu. Geochemicy wykorzystują stosunek ^3He/^4He do badania źródeł magmy, wymiany gazów pomiędzy płaszczem i skorupą oraz historii wód podziemnych. Gaz znany z balonów staje się więc znacznikiem procesów geologicznych głęboko pod powierzchnią.

Lekki gaz może opuścić planetę

W górnej atmosferze rozkład prędkości atomów ma wysokoenergetyczny ogon. Dla lekkiego helu część atomów osiąga prędkość wystarczającą do ucieczki, zwłaszcza po dodatkowym ogrzewaniu i procesach w egzosferze.

Balon nie wylatuje bezpośrednio w kosmos

Popularny obraz balonu z helem uciekającego z Ziemi jest skrótem. Balon pęka lub gaz dyfunduje dużo wcześniej; atomy mieszają się z atmosferą i dopiero w długiej skali część z nich może dotrzeć do warstw, z których zachodzi ucieczka.

To ważne dla technologii kriogenicznych

Hel jest potrzebny m.in. do bardzo niskich temperatur i chłodzenia magnesów nadprzewodzących. Ponieważ zasoby wysokiego stężenia są geologicznie ograniczone, odzysk i recykling w instalacjach badawczych ma realne znaczenie gospodarcze.

Problem zasobów nie oznacza, że hel jako pierwiastek „skończy się we Wszechświecie”. Chodzi o skoncentrowane, ekonomicznie dostępne złoża na Ziemi. Atmosfera zawiera ogromną liczbę atomów helu w sensie absolutnym, ale stężenie wynosi tylko kilka części na milion i separacja jest energetycznie droga. Gospodarcza rzadkość wynika z rozproszenia. Dlatego zamknięte systemy odzysku w laboratoriach mogą być bardziej sensowne niż jednorazowe wypuszczanie cennego kriogenu.

Ziemskie złoża helu wymagają szczególnej geologii. Skały bogate w uran i tor produkują ^4He, ale gaz musi mieć drogę migracji do porowatego zbiornika i zostać zatrzymany pod nieprzepuszczalną warstwą. Jeśli ucieknie ku powierzchni, zostaje rozcieńczony w atmosferze. Dlatego region może zawierać dużo pierwiastków radioaktywnych, a mimo to nie tworzyć złoża nadającego się do eksploatacji. Nowe poszukiwania helu korzystają z modeli podobnych do geologii ropy i gazu, ale muszą śledzić inne źródło oraz migrację. Istnieją też złoża, w których hel współwystępuje z azotem zamiast metanu, co może zmniejszać związane emisje węglowe wydobycia. Ekonomia helu jest więc połączeniem jądrowej produkcji w skałach, przepływu gazów, pułapkowania geologicznego i technologii separacji — nie prostym problemem „ile helu znajduje się w skorupie”.

#gaz ziemny#hel#radioaktywność#ucieczka atmosferyczna#zasoby naturalne
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki