Igła kompasu chciałaby się również pochylić w dół lub w górę
Pole magnetyczne Ziemi nie biegnie wszędzie równolegle do powierzchni. Ma składową pionową, a kąt między wektorem pola a poziomem nazywa się inklinacją albo dipem magnetycznym. Przy magnetycznym równiku inklinacja jest bliska zeru, a w okolicy biegunów pole staje się prawie pionowe. Typowy kompas turystyczny ogranicza ruch igły do płaszczyzny poziomej, dlatego pokazuje tylko kierunek poziomej składowej. Specjalna igła inklinacyjna może obracać się w pionowej płaszczyźnie i bezpośrednio ujawniać trzeci wymiar ziemskiego pola.
Pole jest wektorem trójwymiarowym
Na mapie kompasowej zwykle interesuje nas azymut, więc rysujemy pole jak strzałkę na poziomej powierzchni. W rzeczywistości w każdym punkcie ma ono trzy składowe. NOAA opisuje pole między innymi przez deklinację D, inklinację I oraz natężenie. Inklinacja mówi, jak mocno wektor odchyla się od płaszczyzny poziomej. Jeżeli północny koniec igły zanurza się ku Ziemi, przyjmuje się dodatni znak inklinacji.
Od równika magnetycznego do biegunów
W pobliżu magnetycznego równika linie pola przebiegają w przybliżeniu poziomo i inklinacja jest bliska 0°. Im bliżej obszarów polarnych, tym bardziej pole kieruje się pionowo. Przy biegunie magnetycznym definicyjnie dip jest bliski 90°, a pozioma składowa staje się bardzo mała. To właśnie dlatego klasyczny kompas poziomy traci tam zdolność wyznaczania stabilnego azymutu.
Dlaczego zwykły kompas nie nurkuje
Igła turystycznego kompasu jest podparta tak, by obracała się niemal wyłącznie wokół osi pionowej. Producent może także odpowiednio wyważyć igłę dla określonej strefy geograficznej. Gdyby idealnie swobodny dipol magnetyczny mógł obracać się w dowolnym kierunku, ustawiłby się wzdłuż pełnego wektora pola, czyli w wielu miejscach jeden jego koniec wyraźnie opadłby poniżej poziomu.
Igła inklinacyjna mierzy to bezpośrednio
Instrument zwany dip circle lub kompasem inklinacyjnym pozwala igle obracać się w pionowej płaszczyźnie ustawionej zgodnie z poziomym kierunkiem pola. Dzięki temu można zmierzyć kąt zanurzenia. Takie obserwacje były historycznie ważne dla kartografii geomagnetycznej i pokazują, że pole Ziemi ma geometrię przestrzenną, której zwykły kompas turystyczny celowo nie pokazuje.
Pole nie jest idealnie symetryczne
W prostym modelu dipolowym inklinacja zmieniałaby się w regularny sposób z szerokością geomagnetyczną. Rzeczywiste pole jest bardziej złożone, dlatego linie stałej inklinacji na mapach nie są idealnie równoległe do geograficznych równoleżników. Dodatkowo pole zmienia się w czasie. Dokładne wartości uzyskuje się więc z modeli i pomiarów, a nie z samego geometrycznego modelu magnesu umieszczonego w centrum Ziemi.
Po co znać inklinację
Kąt pola ma znaczenie dla geofizyki, pomiarów magnetometrycznych, kalibracji czujników i badań paleomagnetycznych. Jeśli skała zachowała kierunek dawnego pola, jej remanentne namagnesowanie może zawierać informację nie tylko o dawnym azymucie, lecz także o nachyleniu. W odpowiednich warunkach pomaga to rekonstruować historię geologiczną i położenie skał względem dawnych stref geomagnetycznych.
Kompas pokazuje tylko projekcję
Najprostsza lekcja brzmi: wskazanie kompasu jest projekcją trójwymiarowego zjawiska na poziomą tarczę. Tak jak cień przestrzennego przedmiotu nie pokazuje całej jego geometrii, tak obrót igły po tarczy nie ujawnia pełnego wektora pola. Dopiero pomiar inklinacji uzupełnia obraz o pionową składową.
Inklinacja wpływa nawet na konstrukcję prostych kompasów. Igła przeznaczona do jednej części świata może być odpowiednio wyważona, aby pionowa składowa pola nie dociskała jej końca do obudowy. W innym regionie ten sam instrument może pracować gorzej. Producenci stosują więc różne strefy balansowania albo konstrukcje globalne. To drobny detal użytkowy wynikający bezpośrednio z faktu, że ziemskie pole nie jest płaską strzałką leżącą na powierzchni globu.