Inflacja miała w ułamku sekundy rozciągnąć mikroskopijny Wszechświat do ogromnych rozmiarów
Inflacja kosmologiczna to hipoteza, że na bardzo wczesnym etapie Wszechświat przeszedł krótką fazę niezwykle szybkiej, w przybliżeniu wykładniczej ekspansji. Nie została bezpośrednio „sfotografowana”, ale wyjaśnia kilka cech, które w prostym modelu gorącego Wielkiego Wybuchu wyglądałyby jak niezwykłe dostrojenie: niemal płaską geometrię obserwowalnego kosmosu, bardzo podobną temperaturę odległych obszarów CMB i pochodzenie początkowych zaburzeń gęstości. Dane z CMB są zgodne z wieloma przewidywaniami inflacyjnymi, lecz fizyczny mechanizm inflacji, pole które miałoby ją napędzać i dokładna skala energii pozostają nieznane. Dlatego inflację najlepiej przedstawiać jako bardzo wpływowy, silnie testowany model, a nie bezpośrednio potwierdzony epizod o znanej przyczynie.

Problem, którego nie widać na pierwszy rzut oka
Mikrofalowe promieniowanie tła ma prawie tę samą temperaturę w przeciwnych częściach nieba. W prostym modelu bez inflacji niektóre z tych regionów są tak daleko od siebie, że przed uwolnieniem CMB nie miałyby czasu wymienić światła ani ciepła i „uzgodnić” temperatury. To tzw. problem horyzontu. Oczywiście można po prostu założyć bardzo jednorodne warunki początkowe, ale inflacja daje mechanizm: dzisiejsze odległe regiony miały przed gwałtownym rozciągnięciem znajdować się znacznie bliżej siebie i pozostawać w kontakcie przyczynowym.
Gwałtowne rozciągnięcie geometrii
W inflacji energia składnika o odpowiednich własnościach powoduje dodatnie przyspieszenie współczynnika skali. Odległości współporuszające się rosną niemal wykładniczo, więc bardzo mały obszar może zostać rozciągnięty do rozmiaru znacznie większego niż dzisiejszy obserwowalny horyzont. Nie jest to ruch cząstek przez lokalną przestrzeń z ponadświetlną prędkością, lecz ewolucja geometrii, podobnie jak w późniejszej ekspansji kosmologicznej. Czas trwania byłby niezwykle krótki, ale liczba „e-foldów” wystarczająco duża, by zmienić skalę dramatycznie.
Inflacja spłaszcza to, co obserwujemy
Jeśli początkowa przestrzeń miała pewną krzywiznę, ogromne rozciągnięcie sprawia, że mały obserwowalny fragment staje się niezwykle bliski płaskiemu. To podobne do powiększania fragmentu powierzchni bardzo dużej kuli: lokalna krzywizna staje się coraz trudniejsza do zauważenia. Pomiary CMB pokazują geometrię bardzo bliską płaskiej, zgodną z takim przewidywaniem. Nie dowodzi to inflacji samodzielnie, ponieważ inne modele mogą próbować osiągnąć podobny wynik, ale usuwa dawny problem precyzyjnego ustawienia początkowej krzywizny.
Co kończy inflację?
W typowych modelach inflację napędza pole o energii przypominającej chwilową energię próżni. Gdy stan ten przestaje być stabilny, energia pola przechodzi w zwykłe cząstki i promieniowanie — etap nazywany reheatingiem, czyli ponownym ogrzaniem. Dopiero wtedy zaczyna się gorąca faza opisywana standardową nukleosyntezą i późniejszą ewolucją. Konkretne modele różnią się potencjałem pola, czasem trwania i przewidywaniami dotyczącymi fal grawitacyjnych czy statystyki zaburzeń.
Dlaczego nie mówimy po prostu „inflacja była”?
W kosmologii standardowej inflacja jest dominującym paradygmatem wczesnego Wszechświata, a wiele cech CMB jest zgodnych z jej przewidywaniami: niemal płaskie widmo pierwotnych zaburzeń, ich blisko gaussowski charakter i adiabatyczność. Brakuje jednak jednoznacznego „podpisu”, który wskazałby konkretny mechanizm inflacyjny. Szczególnie poszukiwane są pierwotne fale grawitacyjne pozostawiające charakterystyczną polaryzację B-mode w CMB. Jak dotąd nie ma powszechnie zaakceptowanej detekcji takiego sygnału.
Model, który przesuwa pytanie jeszcze wcześniej
Inflacja odpowiada na kilka pytań o początkowe warunki gorącego Wielkiego Wybuchu, ale natychmiast otwiera nowe: co ją uruchomiło, skąd wzięło się pole inflacyjne, dlaczego jego potencjał miał odpowiedni kształt i co było wcześniej? To częste w nauce — dobre wyjaśnienie nie musi być „teorią wszystkiego”. Inflacja jest cenna, bo generuje testowalne przewidywania dla CMB i struktury kosmicznej, a nie dlatego, że daje ostateczną odpowiedź na absolutny początek.
Inflacja jest atrakcyjna, bo jednym mechanizmem łączy kilka zagadek
Bez inflacji jednorodność CMB, niemal płaska geometria i brak pewnych reliktów mogą wymagać bardzo szczególnych warunków początkowych. Krótka faza przyspieszonej ekspansji może rozciągnąć mały, wcześniej skomunikowany obszar do rozmiarów większych niż dzisiejszy horyzont obserwacyjny, stłumić początkową krzywiznę i rozcieńczyć niepożądane ciężkie relikty. Ta ekonomia wyjaśnienia jest powodem popularności modelu. Ale „inflacja” nie oznacza jednej konkretnej teorii: istnieje wiele pól i potencjałów dających podobny etap, a dane ograniczają parametry takie jak nachylenie widma zaburzeń czy udział pierwotnych fal grawitacyjnych. Brak wykrycia konkretnego sygnału może wykluczać klasy modeli, niekoniecznie samą ideę przyspieszonej fazy. Dlatego naukowo poprawne jest mówić o dobrze motywowanej, szeroko testowanej hipotezie, a nie o bezpośrednio sfotografowanym wydarzeniu.
Najbardziej poszukiwanym podpisem byłyby pierwotne fale grawitacyjne
Wiele modeli inflacji przewiduje tło fal grawitacyjnych, które mogłoby zostawić charakterystyczny wzór polaryzacji CMB. Dotąd nie uzyskano rozstrzygającej detekcji takiego sygnału. Kolejne ograniczenia zawężają przestrzeń modeli i pokazują, że nawet popularny mechanizm pozostaje wystawiony na możliwość eksperymentalnego odrzucenia konkretnych wersji.