Jeden grzyb może mieć tysiące typów kojarzeniowych zamiast prostego podziału na dwa
U rozszczepki pospolitej Schizophyllum commune zgodność rozrodcza nie jest określana przez dwa odpowiedniki „płci”. Grzyb ma dwa główne, wieloalleliczne loci kojarzeniowe, tradycyjnie nazywane A i B. Każde występuje w licznych wariantach, a połączenie ich różnorodności prowadzi do tysięcy możliwych typów kojarzeniowych w populacji. Dwie haploidalne grzybnie mogą utworzyć płodny dikarion wtedy, gdy różnią się odpowiednio w obu systemach rozpoznawania. Taka architektura zwiększa prawdopodobieństwo, że przypadkowo spotkane, niespokrewnione osobniki będą kompatybilne. „Tysiące płci” to jednak medialne uproszczenie — dokładniej chodzi o tysiące kombinacji molekularnych typów kojarzeniowych, a nie tysiące odmiennych anatomii czy ról rozrodczych.

Typ kojarzeniowy to system rozpoznawania
U wielu grzybów partnerzy nie różnią się na duże gamety i małe gamety tak jak komórki jajowe i plemniki u zwierząt. Zgodność jest kontrolowana przez geny rozpoznające produkty genów drugiego osobnika. Jeśli sygnały wskazują wystarczającą odmienność, grzybnie mogą połączyć programy rozwojowe i utworzyć dikarion — grzybnię, w której dwa haploidalne jądra współistnieją przed późniejszą kariogamią.
Dwa loci tworzą kombinatoryczną eksplozję
Klasyczna genetyka S. commune wyróżnia loci A i B, z których każde obejmuje podloci i wiele alleli. Historyczne szacunki populacyjne prowadziły do około 23 tysięcy potencjalnych specyficzności typu kojarzeniowego. Nie oznacza to, że każdy możliwy wariant występuje jednocześnie w jednej populacji. Najważniejsze jest połączenie dużej liczby alleli w dwóch niezależnych systemach, które dramatycznie zwiększa liczbę zgodnych kombinacji.
Dlaczego tak duża różnorodność jest korzystna?
Jeżeli istniałyby tylko dwa typy, połowa przypadkowo napotkanych partnerów byłaby z definicji niezgodna. Przy wielu allelach rzadki wariant ma dużą szansę trafić na partnera o innej specyficzności. Selekcja zależna od częstości może dlatego utrzymywać ogromną różnorodność alleli: kiedy dany wariant staje się rzadki, jego posiadaczom łatwiej znaleźć kompatybilnych partnerów. System jest więc przykładem, jak zasady genetyki populacyjnej mogą utrzymywać niezwykłą liczbę wariantów rozrodczych.
Dlaczego określenie „23 tysiące płci” jest mylące?
Słowo „płeć” sugeruje zwykle trwałe różnice budowy, gamet i funkcji reprodukcyjnych. W S. commune chodzi przede wszystkim o molekularną kompatybilność pomiędzy haploidalnymi grzybniami. Dwa osobniki o różnych typach kojarzeniowych nie są odpowiednikami samca i samicy. Każdy może pełnić podobną rolę w fuzji, a sukces zależy od kombinacji alleli. Dlatego „tysiące typów kojarzeniowych” jest mniej efektowne, ale biologicznie znacznie precyzyjniejsze.
Po zgodnym spotkaniu dwa jądra długo pozostają osobne
U S. commune fuzja kompatybilnych strzępek nie prowadzi od razu do połączenia jąder. Powstaje dikarion, w którym w każdej odpowiedniej komórce współistnieją dwa haploidalne jądra pochodzące od różnych partnerów. Podczas wzrostu muszą być prawidłowo rozdzielane do komórek potomnych. Dopiero w strukturach rozrodczych dochodzi do kariogamii, a następnie mejozy. To kolejny powód, dla którego grzybowych typów kojarzeniowych nie warto wciskać w prostą analogię do samca i samicy.
Geny A i B kontrolują różne etapy rozpoznania i rozwoju
System A obejmuje pary genów homeodomenowych, których produkty z różnych alleli tworzą aktywne kompleksy regulujące program dikariotyczny. System B opiera się na feromonach i receptorach feromonowych wpływających na komunikację komórek oraz migrację jąder. Kompatybilność wymaga odpowiedniej odmienności w obu układach. Tysiące typów nie wynikają więc z jednego genu z tysiącami alleli, lecz z kombinatorycznej architektury kilku elementów molekularnych.
Wieloalleliczny system ogranicza kojarzenie bliskich krewnych
Jeśli zarodniki pochodzą z tego samego owocnika, część z nich dzieli te same allele zgodności. Wymóg różnicy w dwóch loci zmniejsza więc prawdopodobieństwo, że każda przypadkowa para rodzeństwa utworzy płodny dikarion. Jednocześnie ogromna liczba alleli w całej populacji sprawia, że osobnik napotykający niespokrewnioną grzybnię ma zwykle wysoką szansę zgodności. System łączy dwie korzyści: promuje krzyżowanie między odmiennymi genotypami i nie ogranicza populacji do połowy potencjalnych partnerów tak jak prosty układ dwóch typów.
System typu kojarzeniowego można utrzymywać przez miliony lat
Rzadkie allele zgodności mają przewagę, bo spotykają większy odsetek kompatybilnych partnerów. Taki dobór zależny od częstości może chronić stare warianty przed zniknięciem i utrzymywać je przez długie okresy ewolucyjne. W innych grupach podstawczaków podobne loci również wykazują niezwykłą różnorodność. To interesujący kontrast z genami, w których jeden korzystny wariant szybko wypiera pozostałe: tutaj sukces allelu maleje, gdy staje się zbyt powszechny, więc sama rzadkość może być przewagą.