Jeziorka Duszatyńskie powstały podczas jednego wielkiego osuwiska
Jeziorka Duszatyńskie w Bieszczadach nie są typowymi jeziorami polodowcowymi. Powstały gwałtownie w 1907 roku, gdy po intensywnych opadach ogromne osuwisko zeszło ze stoków Chryszczatej. Masa ziemi, skał i drzew przemieściła się w dolinę, przegrodziła cieki i utworzyła naturalne zapory. Za nimi zaczęła gromadzić się woda. Lasy Państwowe opisują to wydarzenie jako jedno z największych historycznych osuwisk w polskich Karpatach. Krajobraz, który zwykle kojarzymy z tysiącami lat spokojnej ewolucji, zmienił się tutaj w ciągu bardzo krótkiego czasu. Jeziorka są więc naturalnym „zdjęciem po katastrofie” — trwałym śladem jednego epizodu ruchu masowego.
Dlaczego karpacki stok może nagle ruszyć
Bieszczady są zbudowane głównie z fliszu karpackiego — naprzemianległych warstw piaskowców i drobnoziarnistych skał, takich jak łupki. Warstwy różnią się przepuszczalnością i wytrzymałością. Woda opadowa może wnikać w spękania, gromadzić się nad mniej przepuszczalnymi poziomami i zwiększać ciśnienie w porach gruntu. Jednocześnie nasycenie wodą zwiększa ciężar materiału. Gdy siły zsuwające przewyższą opór na powierzchni poślizgu, stok może gwałtownie się przemieścić.
Katastrofalny opad działa jak wyzwalacz
Sam układ warstw przygotowuje podatność na osuwisko, ale często potrzebny jest impuls. W przypadku Duszatyna były nim intensywne opady. Woda nie „smaruje” stoku w prostym sensie; zmienia cały bilans sił, nasycając materiał i podnosząc ciśnienie porowe. Dlatego ten sam stok może przez dziesiątki lat wydawać się stabilny, a po wyjątkowo mokrym okresie nagle przekroczyć próg stateczności.
Jak osuwisko zamienia dolinę w jezioro
Masa osuwiskowa może przemieścić tak dużo materiału, że wypełnia dno doliny i blokuje odpływ. Powstaje naturalna tama o bardzo nieregularnej budowie — mieszanina gliny, bloków skalnych, drewna i gleby. Woda płynąca dotąd swobodnie zaczyna się spiętrzać po stronie górnej. Jeżeli zapora nie zostanie szybko przerwana, powstaje zbiornik. W Duszatynie część takich jeziorek przetrwała do dziś.
Naturalna tama także ma własną historię
Po utworzeniu jeziora proces się nie kończy. Woda może przesączać się przez rumowisko, przelewać przez jego najniższy punkt i stopniowo wcinać nowe koryto. Osad nanoszony przez dopływy zaczyna wypełniać zbiornik. Niektóre początkowe jeziorka po osuwisku mogą więc z czasem zaniknąć, inne pozostają dłużej. Dzisiejszy układ nie musi dokładnie odpowiadać sytuacji tuż po wydarzeniu z 1907 roku.
Dlaczego to miejsce jest wyjątkowym zegarem geologicznym
W przypadku wielu form terenu znamy tylko przybliżony wiek. Jeziorka Duszatyńskie są inne, bo powstanie wiąże się z dobrze udokumentowanym historycznie zdarzeniem. Można obserwować, co dzieje się z krajobrazem po ponad stu latach od osuwiska: jak stabilizuje się rumowisko, jak rozwija roślinność i jak zbiorniki wypełniają się osadem. To naturalny eksperyment rozpoczęty przez katastrofę.
Osuwisko było jednocześnie katastrofą i budowniczym krajobrazu
W codziennym języku osuwisko kojarzy się wyłącznie ze zniszczeniem stoku. W Duszatynie to samo zdarzenie wykonało jednak również pracę konstrukcyjną: przemieszczony materiał utworzył naturalne zapory. Grunt i bloki zsuwały się w dół, wypełniały obniżenia i blokowały odpływ wody. Za taką przeszkodą natychmiast zaczynał rosnąć poziom wody. Jeżeli zapora była wystarczająco szeroka i stabilna, zbiornik mógł się utrzymać. W ten sposób jedna gwałtowna zmiana rzeźby utworzyła nowe jeziora zamiast jedynie usunąć materiał. To odwraca intuicję: proces erozyjny na stoku może jednocześnie prowadzić do akumulacji i narodzin nowej formy w dolinie.
Dlaczego po osuwisku jezioro nadal się zmienia
Naturalna zapora nie jest betonową tamą o ustalonym kształcie. Woda może wcinać przelew, drobny materiał osiada na dnie jeziora, a potoki przynoszą kolejne osady. Roślinność kolonizuje brzegi i płytkie fragmenty. Część zbiorników utworzonych podczas wielkich osuwisk z czasem zanika, bo zostaje zasypana albo zapora zostaje rozcięta. Dlatego obecne Jeziorka Duszatyńskie są pozostałością większego, dynamicznego systemu powstałego po wydarzeniu z 1907 roku, a nie fotograficznie zachowanym stanem tuż po katastrofie. Krajobraz po gwałtownym zdarzeniu przechodzi w fazę powolnej przebudowy i z każdym rokiem coraz bardziej przypomina naturalny element doliny. Jeziorka są też przypomnieniem, że „naturalne jezioro” nie musi powstawać przez lodowiec albo długotrwałe zagłębianie niecki. Czasem wystarczy jeden epizod, który zamknie istniejący odpływ. Podobny mechanizm działa na całym świecie po trzęsieniach ziemi lub ulewach uruchamiających osuwiska. Trwałość zbiornika zależy później nie od przyczyny powstania, lecz od tego, czy naturalna zapora wytrzyma erozję i jak szybko niecka zostanie wypełniona osadem.