Jeżowiec może reagować na obrazy, choć nie ma oczu
Niektóre jeżowce potrafią rozpoznawać kierunek światła, reagować na zbliżające się cienie i poruszać się względem dużych obiektów mimo braku klasycznych oczu. Fotoreceptory są rozproszone po powierzchni ciała, m.in. na nóżkach ambulakralnych, a samo ciało i kolce mogą ograniczać kierunki, z których dociera światło. W ten sposób całe zwierzę działa jak bardzo niskorozdzielczy układ wzrokowy. Wciąż bada się dokładny sposób, w jaki sygnały z rozproszonych receptorów są integrowane przez nerwy promieniste i pierścień nerwowy, więc mechanizmu nie należy przedstawiać jako całkowicie zamkniętej historii.

Widzenie bez gałki ocznej
Jeżowiec nie ma soczewki, źrenicy ani pojedynczej siatkówki, a mimo to wiele gatunków reaguje kierunkowo na światło. Eksperymenty behawioralne pokazały, że część z nich potrafi zbliżać się do dużych ciemnych obiektów oraz kierować kolce w stronę bodźca przypominającego szybko rosnący cień.
Fotoreceptory rozrzucone po ciele
Badania molekularne i histologiczne wykryły komórki fotoreceptorowe w nóżkach ambulakralnych i innych częściach powierzchni ciała. Zamiast skupiać je w jednym oku, jeżowiec posiada rozproszoną sieć detektorów światła. Każdy receptor ma bardzo ograniczoną informację, ale wspólny wzór aktywności może wskazywać kierunek bodźca.
Ciało jako przesłona
Aby określić kierunek światła, receptor musi wiedzieć nie tylko, że fotony istnieją, ale skąd nadchodzą. Jedna z hipotez zakłada, że ciało i kolce zacieniają receptory leżące po przeciwnej stronie, tworząc bardzo szerokie pola odbioru. Gęstość kolców może wpływać na potencjalną rozdzielczość, choć porównania między gatunkami pokazują, że zależności są bardziej złożone niż prosty model „więcej kolców = lepszy wzrok”.
Rozdzielczość daleka od ludzkiej
Mówienie, że jeżowiec „widzi”, nie oznacza obrazu o szczegółowości ludzkiego widzenia. Badania behawioralne wskazują na bardzo niską rozdzielczość kątową, wystarczającą do rozróżniania dużych kształtów i kierunków. To raczej globalny czujnik przestrzenny niż aparat fotograficzny.
Jak mózg bez mózgu składa informację
Jeżowce mają pierścień nerwowy wokół otworu gębowego i nerwy promieniste. Modele opublikowane w ostatnich latach pokazują, jak sygnały z wielu fotoreceptorów mogłyby być integrowane w takim zdecentralizowanym układzie i sterować ruchem. Model dobrze odtwarza część zachowań, ale pozostaje hipotezą mechanistyczną wymagającą dalszych testów fizjologicznych.
Jak sprawdza się „widzenie” bez pytania zwierzęcia
Badacze używają bodźców o kontrolowanym rozmiarze kątowym: ciemnych tarcz, pionowych pasów lub rosnących cieni. Jeśli jeżowiec reaguje tylko wtedy, gdy obiekt jest odpowiednio duży, można oszacować minimalny kąt, jaki jego system rozróżnia. Wyniki różnią się między gatunkami, ale są wielokrotnie gorsze od ludzkiej ostrości. To właśnie pozwala mówić o prostej wizji przestrzennej zamiast o zwykłej reakcji na ogólne rozjaśnienie lub ściemnienie. Zachowanie dostarcza zatem informacji o funkcji, której nie da się wywnioskować z samej obecności opsyn.
Rozproszenie ma też zalety
Oko skupione w jednym miejscu daje wysoką rozdzielczość, lecz patrzy tylko w ograniczonym kierunku. Rozproszone fotoreceptory mogą obejmować prawie całe ciało i szybko wykrywać duże zmiany z wielu stron. Dla wolno poruszającego się jeżowca taki kompromis może być wystarczający do wyboru kryjówki albo reakcji obronnej. Ewolucja nie musi więc prowadzić od „prostego” rozproszonego światłoczułego ciała do „doskonałego” oka jako jedynego celu. Oba rozwiązania mają inne koszty i korzyści. Jeżowiec przypomina, że zmysły należy oceniać przez funkcję w środowisku, a nie przez podobieństwo do człowieka. W doświadczeniach behawioralnych zwierzęta mogą reagować na ciemne tarcze lub inne kontrastowe bodźce o określonej wielkości. Zmieniając rozmiar i odległość obiektu, badacze szacują granicę rozdzielczości całego układu. To ważne, bo sama obecność genów opsyn albo fotoreceptorów nie dowodzi jeszcze „widzenia”. Dopiero kierunkowa reakcja na przestrzenny wzór pokazuje, że rozproszony system potrafi wydobyć z oświetlenia coś więcej niż prostą informację „jasno–ciemno”.