Król Rzeczypospolitej obejmował tron, podpisując dwa różne rodzaje politycznej umowy
Po pierwszej wolnej elekcji ustalono, że każdy kolejny monarcha musi zaakceptować artykuły henrykowskie — stały zestaw podstawowych zasad ustroju — oraz `pacta conventa`, czyli indywidualne zobowiązania uzgodnione z konkretnym elektem. Pierwszy dokument ograniczał władzę monarchy niezależnie od osoby, drugi mógł obiecywać np. małżeństwo, budowę floty, spłatę długów czy określoną politykę zagraniczną. Król nie obejmował więc tronu wyłącznie dzięki wyborowi: musiał jeszcze wejść w prawnie i politycznie zdefiniowaną relację z obywatelami szlacheckimi.

Po śmierci ostatniego Jagiellona trzeba było ustalić reguły gry
Gdy w 1572 r. zmarł Zygmunt August, Rzeczpospolita po raz pierwszy stanęła przed wyborem monarchy bez dziedzicznego następcy. Sama decyzja, kto zostanie królem, nie rozwiązywała problemu. Trzeba było również ustalić, jak daleko może sięgać jego władza i czego nie wolno mu zmienić po objęciu tronu. Podczas elekcji Henryka Walezego szlachta sformułowała zestaw zasad, które miały obowiązywać nie tylko Francuza, lecz także wszystkich późniejszych monarchów. Z tego powstały artykuły henrykowskie.
Artykuły henrykowskie były trwałą częścią ustroju
Artykuły potwierdzały wolną elekcję, obowiązek regularnego zwoływania sejmu, udział senatorów w ważnych decyzjach, ograniczenia w nakładaniu podatków i zwoływaniu pospolitego ruszenia oraz zasady pokoju religijnego. Ich znaczenie polegało na tym, że nie były prywatną umową z Henrykiem. Następny monarcha również musiał je przyjąć. W ten sposób Rzeczpospolita próbowała oddzielić podstawowe reguły systemu od programu i ambicji konkretnego władcy.
Pacta conventa zmieniały się z każdym elektem
Obok stałych artykułów przygotowywano osobny katalog zobowiązań odpowiadających osobie i sytuacji politycznej danego kandydata. Henryk Walezy obiecywał m.in. działania związane z flotą i finansami; późniejsi kandydaci otrzymywali inne warunki. Pacta mogły dotyczyć małżeństwa monarchy, wydatków z prywatnych środków, edukacji młodzieży, stosunków międzynarodowych czy przedsięwzięć wojskowych. Były czymś pomiędzy kontraktem politycznym a programem rządzenia.
Dwa dokumenty odpowiadały na dwa różne pytania
Artykuły henrykowskie odpowiadały: „jakie są granice urzędu królewskiego?”. Pacta conventa: „co ten konkretny król obiecuje zrobić?”. Rozróżnienie jest ważne, bo pozwala uniknąć popularnego uproszczenia, że każdy monarcha mógł wynegocjować cały ustrój od nowa. Nie mógł. Rdzeń ograniczeń pozostawał stały, natomiast indywidualne zobowiązania zależały od elekcji i pozycji negocjacyjnej kandydata.
Z czasem oba zestawy warunków zaczęły być traktowane łącznie
W praktyce późniejszej Rzeczypospolitej granica formalna między artykułami henrykowskimi i pacta conventa częściowo się zacierała. Od XVII w. teksty zaprzysięgane przez monarchę coraz częściej ujmowano razem jako zestaw warunków jego panowania. Nie zmienia to jednak pierwotnej logiki systemu: jedne normy miały charakter ustrojowo trwały, drugie były indywidualnym zobowiązaniem wybranego monarchy.
Monarchia była przez to wyraźnie kontraktowa
Władca Rzeczypospolitej nie mógł przedstawiać swojej pozycji wyłącznie jako dziedzicznego prawa dynastii. Otrzymywał tron w wyniku wyboru i zaprzysięgał warunki sformułowane przez wspólnotę polityczną szlachty. Nie oznaczało to pełnej równowagi między królem i społeczeństwem ani nowoczesnej konstytucjonalnej demokracji. Pokazuje jednak, że władza monarsza była pojmowana jako urząd podlegający wcześniej uzgodnionym regułom, a nie prywatna własność dynastii.
Co działo się, gdy obietnica okazywała się nierealna
Pacta conventa mogły zawierać kosztowne lub bardzo ambitne zobowiązania, których wykonanie zależało nie tylko od woli króla. Budowa floty, prowadzenie wojny czy finansowanie określonych przedsięwzięć wymagały pieniędzy, zgody sejmu i sprzyjającej sytuacji międzynarodowej. Dlatego niewykonanie punktu pactów nie prowadziło automatycznie do utraty tronu. Stawało się natomiast argumentem politycznym przeciw monarsze i mogło pogarszać jego relacje ze szlachtą. Kandydaci mieli więc motywację, by przed elekcją obiecywać dużo, zwłaszcza gdy konkurowali z silnym rywalem, ale po koronacji realia ograniczały możliwość realizacji programu. To napięcie przypomina dzisiejszy problem obietnic wyborczych, choć ówczesny kontekst prawny był zupełnie inny: zobowiązania składano stanowi politycznemu i włączano do zaprzysiężonego kontraktu. System nie gwarantował wykonania każdej obietnicy, ale sprawiał, że monarchę można było publicznie rozliczać z wcześniej zapisanych deklaracji. Jednocześnie artykuły henrykowskie pozostawały ważniejsze jako nieprzekraczalne ramy ustroju. Rozróżnienie między stałym prawem a indywidualnym programem ograniczało możliwość wykorzystania jednej elekcji do trwałej przebudowy monarchii bez zgody wspólnoty politycznej. Z punktu widzenia kandydata oznaczało to, że zwycięstwo wyborcze miało cenę ustrojową. Im bardziej potrzebował głosów i poparcia wpływowych grup, tym trudniej było mu odrzucić stawiane warunki. Po koronacji mógł próbować interpretować obietnice na swoją korzyść, lecz nie mógł twierdzić, że nigdy ich nie przyjął. Spisany i zaprzysiężony kontrakt tworzył pamięć polityczną, do której opozycja mogła wracać przez całe panowanie.