Ląd wciąż podnosi się po lądolodach, które zniknęły tysiące lat temu
Podczas epoki lodowej kilometrowej grubości lądolody uginały litosferę i wypierały plastycznie zachowujący się materiał płaszcza na boki. Gdy lód stopniał, obciążenie zniknęło, ale Ziemia nie odzyskała kształtu natychmiast. Materiał płaszcza płynie zbyt wolno, dlatego obszary dawniej przykryte lodem — m.in. Skandynawia i Kanada — nadal unoszą się, a otaczające je dawne „wybrzuszenia” mogą opadać. Zjawisko nazywane glacjalną korektą izostatyczną pokazuje na żywo, że stały płaszcz potrafi płynąć i że skutki lodowców trwają długo po ich stopnieniu.
.jpg)
Lądolód jest geologicznym obciążnikiem
Warstwa lodu o grubości kilku kilometrów ma ogromną masę. Gdy przez tysiące lat spoczywa na kontynencie, litosfera ugina się pod ciężarem, a materiał głębiej przemieszcza się na boki. Nie jest to zapadanie pustej skorupy ani pływanie na płynnym oceanie magmy. To reakcja lepkosprężystego układu: sztywna litosfera może się wyginać, a płaszcz w wystarczająco długiej skali czasu przepływać. Wokół obciążonego obszaru może powstać szerokie wybrzuszenie z materiału przemieszczonego z centrum.
Po stopnieniu lodu zaczyna się powolny powrót
Kiedy wielkie lądolody plejstoceńskie zniknęły, nacisk na skorupę gwałtownie zmalał w porównaniu z tempem przepływu płaszcza. Dawna niecka zaczęła się podnosić, a wybrzuszenia poza nią — zapadać. Proces trwa do dziś, ponieważ lepki płaszcz potrzebuje tysięcy lat na osiągnięcie nowej równowagi. Nowoczesne pomiary geodezyjne rejestrują pionowe ruchy terenu z dużą dokładnością i potwierdzają, że odpowiedź po zlodowaceniu jest nadal aktywna.
Ruch nie jest taki sam wszędzie
Największe wypiętrzenie występuje w pobliżu centrów dawnych lądolodów, ale wzór jest przestrzennie złożony. Obszary na obrzeżach mogą opadać wskutek zaniku dawnego wybrzuszenia. Zjawisko wpływa przez to na względny poziom morza: lokalnie linia brzegowa może zmieniać położenie nie tylko dlatego, że zmienia się objętość oceanu, lecz również dlatego, że sam ląd porusza się pionowo. Przy interpretacji dawnych poziomów morza trzeba więc oddzielić te efekty.
Naturalny eksperyment z lepkością płaszcza
Tempo i przestrzenny wzór korekty izostatycznej zależą od grubości elastycznej litosfery i lepkości głębszego płaszcza. Porównując modele z pomiarami GPS, grawitacji i zmian poziomu morza, geofizycy mogą ograniczać parametry reologiczne wnętrza. Dawny lądolód działa więc jak eksperyment, w którym znamy w przybliżeniu historię obciążenia, a obserwujemy odpowiedź planety. To jedna z najbardziej namacalnych demonstracji faktu, że na geologicznych skalach czasu Ziemia zachowuje się inaczej niż zwykła sztywna skała w dłoni.
Podnoszenie lądu zmienia również względny poziom morza
Jeśli wybrzeże unosi się po ustąpieniu lądolodu, morze może wydawać się lokalnie opadać nawet wtedy, gdy globalna objętość oceanów rośnie. W innych miejscach reakcja skorupy i zmiany pola grawitacyjnego po zaniku lodu mogą działać w przeciwnym kierunku. Dlatego rekonstrukcja dawnych i współczesnych zmian poziomu morza wymaga uwzględnienia izostazji polodowcowej. Dla geodezji satelitarnej jest to również ważna poprawka: część dzisiejszego ruchu pionowego powierzchni jest opóźnioną reakcją na lód sprzed tysięcy lat, a nie skutkiem współczesnej tektoniki.
Tempo odbudowy pozwala badać lepkość głębszej Ziemi
Prędkość, z jaką powierzchnia wraca do równowagi, zależy od mechanicznych własności płaszcza. Zbyt sztywny model przewidywałby bardzo powolną reakcję, a zbyt mała lepkość — szybszą niż obserwowana. Dopasowując modele do pomiarów ruchu pionowego, zmian grawitacji i dawnych linii brzegowych, geofizycy mogą ograniczać efektywną lepkość różnych części płaszcza. Lądolód staje się w ten sposób naturalnym eksperymentem obciążeniowym o skali kontynentu, którego „odpowiedź” mierzymy tysiące lat po zdjęciu ciężaru.
Ślad po lądolodzie obejmuje obszary poza dawną czapą lodową
Pod ciężarem lądolodu skorupa uginała się w dół, a materiał płaszcza przemieszczał się na boki, tworząc wokół obciążenia szerokie wybrzuszenie. Po stopnieniu lodu centrum dawnego lądolodu unosi się, ale obszary dawnego wybrzuszenia mogą się obniżać. Reakcja jest więc regionalnym wzorem ruchów pionowych, a nie prostym unoszeniem całej północy. To ważne przy interpretacji zmian wybrzeży i poziomu morza.