ChemiaChemia codzienności — kuchnia, sprzątanie i przedmioty wokół nas

Mleko jest białe głównie dlatego, że światło wielokrotnie odbija się i rozprasza na jego mikroskopijnych strukturach

Mleko nie zawdzięcza bieli jednemu „białemu barwnikowi”. Jest koloidalną mieszaniną wody, kropelek tłuszczu, miceli kazeinowych, białek serwatkowych, laktozy i soli mineralnych. Kropelki tłuszczu oraz micele kazeiny mają inny współczynnik załamania światła niż otaczająca je faza wodna, dlatego rozpraszają światło widzialne w wielu kierunkach. Gdy rozpraszanie obejmuje szeroki zakres długości fal, oko widzi materiał jako biały i nieprzezroczysty. Zmiana rozmiaru miceli albo zawartości tłuszczu może zmienić jasność i odcień mleka bez dodawania lub usuwania pigmentu.

Demonstracja efektu Tyndalla: wiązka światła jest wyraźnie rozpraszana w koloidalnej mieszaninie mleka, w przeciwieństwie do wody.
Demonstracja efektu Tyndalla: wiązka światła jest wyraźnie rozpraszana w koloidalnej mieszaninie mleka, w przeciwieństwie do wody.ZuzanaBrabcova, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Mleko jest układem koloidalnym

Część składników mleka jest rozpuszczona molekularnie, jak laktoza i wiele soli, ale tłuszcz występuje jako krople, a kazeiny tworzą złożone micele zawierające również fosforan wapnia. Te struktury mają rozmiary wystarczające, by silnie oddziaływać ze światłem.

Micele kazeinowe nie są prostymi „kulami białka”. Współczesne modele opisują je jako dynamiczne zespoły kilku typów kazein połączonych z nanoklastrami fosforanu wapnia. Szczególnie κ-kazeina tworzy na powierzchni włochatą, uwodnioną warstwę stabilizującą cząstkę sterycznie i elektrostatycznie. To właśnie usunięcie lub destabilizacja tej warstwy jest ważna podczas produkcji sera podpuszczkowego.

Biel powstaje przez rozpraszanie

Światło wpadające do mleka napotyka ogromną liczbę granic pomiędzy wodą a cząstkami o innym współczynniku załamania. Fale zmieniają kierunek, a po wielu rozproszeniach wydostają się z cieczy w różnych kierunkach. Brak selektywnego pochłaniania jednej barwy daje wrażenie bieli.

Kazeina jest ważnym „rozpraszaczem”

Micele kazeinowe składają się z kilku rodzajów kazein i nanoklastrów fosforanu wapnia. Ich wielkość oraz kontrast optyczny względem fazy wodnej silnie wpływają na mętność. Badania mleka po wysokim ciśnieniu pokazują, że rozpad miceli zmniejsza jasność i zwiększa przezroczystość.

Homogenizacja tłuszczu nie tylko zmniejsza krople. Nowo powstała ogromna powierzchnia lipidowa jest szybko pokrywana białkami i fragmentami naturalnej błony kuleczki tłuszczowej. Skład interfejsu różni się od niehomogenizowanego mleka, co wpływa na trawienie, pienienie i zachowanie podczas ogrzewania. Proces mechaniczny tworzy nową strukturę chemiczno-koloidalną bez zmiany sumarycznej ilości tłuszczu.

Tłuszcz również ma znaczenie

Kropelki tłuszczu rozpraszają światło, dlatego mleko pełne może wyglądać bardziej kremowo i nieprzezroczysto. Po homogenizacji duże krople są rozbijane na znacznie mniejsze i stabilizowane błoną białkowo-lipidową, co zmienia sposób rozpraszania i zapobiega szybkiemu zbieraniu śmietanki na powierzchni.

Żółtawy odcień nie przeczy mechanizmowi

Tłuszcz mleczny może zawierać karotenoidy i inne związki absorbujące część światła, dlatego niektóre mleka mają kremowy lub lekko żółtawy odcień. Biel jest więc wynikiem dominującego rozpraszania nałożonego na słabszą selektywną absorpcję pigmentów.

Mleko odtłuszczone nadal jest białe, ponieważ znaczną część rozpraszania zapewniają micele kazeinowe. Usunięcie tłuszczu obniża część rozpraszania i zmienia kremowy odcień, ale nie tworzy przezroczystej cieczy. Serwatka po usunięciu kazein jest znacznie bardziej przejrzysta właśnie dlatego, że zniknęła duża populacja silnie rozpraszających cząstek.

Kwas potrafi radykalnie zmienić optykę

Przy obniżaniu pH w stronę punktu izoelektrycznego kazeiny maleje odpychanie pomiędzy micelami i zaczynają one agregować. Powstaje skrzep o nowej strukturze i innej zdolności rozpraszania światła. Ten sam materiał białkowy może tworzyć mleko, jogurt albo twaróg zależnie od organizacji cząstek.

Kolor jest właściwością struktury na wielu skalach

Wzór chemiczny białka nie zawiera informacji „białe”. O wyglądzie decydują rozmiary agregatów, ich stężenie, rozkład przestrzenny i współczynniki załamania. To codzienny przykład, że barwa materiału może wynikać z fizyki koloidów, a nie z pigmentu.

Rozpraszanie zależy od stosunku rozmiaru cząstki do długości fali. Bardzo małe struktury w reżimie Rayleigha silniej rozpraszają krótsze fale, duże koloidy przechodzą w bardziej złożony reżim Miego. Mleko zawiera szeroki rozkład wielkości, dlatego jego widmo rozproszonego światła jest wypadkową wielu skal. Zwykła szklanka jest więc układem optycznym równie interesującym jak emulsja chemiczna.

Biel mleka można zmierzyć turbidymetrią i spektrofotometrią, a rozmiary cząstek metodami rozpraszania światła. Jeśli ciśnienie, enzym lub kwas rozbija albo agreguje micele, zmienia się przebieg rozpraszania w całym widmie. To pozwala technologom śledzić proces bez oglądania każdej cząstki pod mikroskopem. Optyka staje się narzędziem pomiaru mikrostruktury: mętność, którą konsument uznaje po prostu za „mleczny kolor”, zawiera informację o wielkości miceli, tłuszczu i ich wzajemnym współczynniku załamania.

#kazeina#koloidy#mleko#rozpraszanie światła#tłuszcz
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki