Mózg znajduje twarze w gniazdkach i chmurach, bo detektor twarzy woli czasem fałszywy alarm
Pareidolia twarzy występuje wtedy, gdy układ dwóch ciemnych punktów i elementu przypominającego usta wystarcza, by w zwykłym przedmiocie zobaczyć „twarz”. Badania neuroobrazowe pokazują, że takie obiekty początkowo angażują obszary selektywne dla twarzy i przez pierwsze setki milisekund są reprezentowane bardziej podobnie do prawdziwych twarzy niż do zwykłych przedmiotów. Później reprezentacja szybko przesuwa się w stronę kategorii obiektu. To pasuje do systemu nastawionego na wysoką czułość: lepiej czasem błędnie wykryć twarz w czajniku niż przeoczyć prawdziwą twarz, która może mieć duże znaczenie społeczne.
Twarz może powstać z bardzo małej liczby cech
Dwa punkty w górnej części obiektu i pozioma szczelina niżej potrafią wystarczyć, by zobaczyć oczy i usta. Co ważne, obserwator zwykle jednocześnie wie, że patrzy na gniazdko elektryczne, samochód czy plaster warzywa. Pareidolia nie musi więc oznaczać fałszywego przekonania. To szybka interpretacja perceptualna nakładająca strukturę twarzy na realny obiekt.
Mózg reaguje zanim zdążymy świadomie 'dorobić historię'
Badania Susan Wardle i współpracowników połączyły fMRI i MEG, aby śledzić zarówno miejsce, jak i czas odpowiedzi. Obiekty przypominające twarz początkowo były kodowane w korze potyliczno-skroniowej bardziej podobnie do prawdziwych twarzy, lecz około 250 ms później ich reprezentacja stawała się bliższa zwykłym przedmiotom. To wskazuje, że pareidolia nie musi być dopiero późną, świadomą fantazją dodawaną do neutralnego obrazu; system wykrywania twarzy reaguje bardzo wcześnie.
Najnowsze pomiary bezpośrednio z mózgu
W badaniach z elektrodami wewnątrzczaszkowymi u pacjentów poddawanych monitoringowi klinicznemu również znajdowano odpowiedzi na facelike objects w tych samych obszarach brzusznej kory potyliczno-skroniowej, które reagują na prawdziwe twarze. Odpowiedzi na pareidolię były słabsze, ale przestrzennie i czasowo mocno nakładały się z siecią twarzową. To wzmacnia wniosek, że fałszywa detekcja wyrasta z normalnej maszynerii rozpoznawania twarzy.
Czułość kontra swoistość
System detekcyjny zawsze może przesunąć kryterium. Jeśli ma być bardzo wybredny, ograniczy fałszywe alarmy, ale zacznie przeoczać słabe sygnały. Jeśli ma być bardzo czuły, wykryje więcej prawdziwych twarzy kosztem okazjonalnych pomyłek. W przypadku tak ważnego społecznie bodźca jak twarz wysoka czułość ma intuicyjny sens. Nie trzeba jednak zakładać konkretnej ewolucyjnej historii jako udowodnionego faktu; eksperymenty dobrze pokazują przede wszystkim właściwość systemu — szybkie reagowanie na zgrubny schemat twarzy.
Pareidolia nie oznacza, że wszyscy widzą to samo
Istnieją duże różnice indywidualne w częstości dostrzegania twarzy w niejednoznacznych obrazach. Zależą też od samego bodźca, instrukcji i orientacji. Dlatego pojedyncza ilustracja nie jest testem osobowości ani wiarygodnym wskaźnikiem stanu psychicznego. Naukowa wartość pareidolii polega na tym, że dostarcza kontrolowanego sposobu badania granicy między wykryciem twarzy a rozpoznaniem zwykłego obiektu.
Fałszywy alarm może być rozsądną ceną za czułość
System rozpoznający twarze stoi przed asymetrycznym problemem. Przeoczenie prawdziwej twarzy może oznaczać utratę ważnej informacji społecznej, natomiast chwilowe potraktowanie dwóch okien samochodu i grilla jako „twarzy” zwykle ma niewielki koszt. Nie trzeba zakładać, że ewolucja dosłownie zaprojektowała próg według tego rachunku, aby zauważyć funkcjonalną konsekwencję: bardzo czuły detektor wzorca będzie czasem generował fałszywe alarmy. Badania EEG i neuroobrazowe pokazują, że bodźce pareidoliczne potrafią uruchamiać część procesów związanych z prawdziwymi twarzami bardzo szybko, zanim świadoma analiza „wie”, że patrzymy na przedmiot. Późniejsze etapy rozróżniają obiekt od osoby. Pareidolia jest więc ciekawa nie dlatego, że dowodzi irracjonalności, lecz dlatego, że pokazuje hierarchię przetwarzania: najpierw szybkie wykrycie konfiguracji twarzopodobnej, potem dokładniejsze ustalenie, czym obiekt rzeczywiście jest.