Biologia i przyrodaZmysły i niezwykłe sposoby postrzegania świata

Mrówka pustynna wraca do gniazda po skrócie, prowadząc na bieżąco własny „wektor do domu”

Mrówki z rodzaju Cataglyphis mogą przemierzać krętą trasę w poszukiwaniu pokarmu, a potem ruszyć niemal bezpośrednio do niepozornego wejścia do gniazda. Nie zapamiętują każdej mijanej ścieżki. Stale integrują kierunek marszu z przebytym dystansem, tworząc aktualizowany „wektor domowy”. Kierunek wyznaczają m.in. z polaryzacji nieba, a odległość w dużej mierze z informacji związanej z własnym chodem. Słynne doświadczenie z wydłużonymi i skróconymi nogami pokazało, że zmiana długości kroku powoduje przewidywalny błąd w ocenie dystansu.

Schemat integracji drogi u mrówki: po przemieszczeniu zwierzę kontynuuje zapisany „wektor do domu”, a po jego wyczerpaniu rozpoczyna poszukiwanie gniazda.
Schemat integracji drogi u mrówki: po przemieszczeniu zwierzę kontynuuje zapisany „wektor do domu”, a po jego wyczerpaniu rozpoczyna poszukiwanie gniazda.Mgirr, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Kręta droga na zewnątrz, prosta z powrotem

Pustynne Cataglyphis często żerują na otwartym, ubogim w trwałe punkty orientacyjne terenie. Wychodząc z gniazda, mogą wielokrotnie zmieniać kierunek. Po znalezieniu pokarmu nie muszą jednak odtwarzać całej trasy; system integracji drogi pozwala obliczyć kierunek i dystans do punktu startowego.

Kompas z nieba

Jednym z głównych źródeł kierunku jest wzór polaryzacji światła słonecznego. Badania, w których manipulowano kierunkiem polaryzacji widzianym przez mrówki, pokazały, że wskazówka ta może dominować nad informacjami pochodzącymi z własnego ciała. Owady mają wyspecjalizowaną grzbietową część oka do odczytywania polaryzacji.

Odometr w nogach

Aby policzyć wektor, trzeba znać nie tylko kierunek, lecz również długość kolejnych odcinków. W 2006 roku badacze zmienili efektywną długość nóg mrówek po ich dojściu do karmnika. Osobniki chodzące na „szczudłach” po wydłużeniu nóg mijały miejsce, w którym powinno znajdować się gniazdo, a mrówki z krótszymi nogami zaczynały szukać za wcześnie.

Nie jest to prosty licznik kroków

Określenie „krokomierz” jest wygodnym skrótem. Późniejsze badania pokazały, że system uwzględnia długość kroku i prędkość chodu, a na dystans mogą wpływać również inne źródła informacji. Najważniejszy wniosek pozostaje jednak mocny: własna lokomocja dostarcza kluczowej informacji odometrycznej.

Nawigacja bez mapy w naszym sensie

Wektor domowy jest egocentryczny i na bieżąco aktualizowany. Nie musi oznaczać, że mrówka ma w mózgu szczegółową mapę pustyni. System przypomina raczej ciągłe sumowanie małych przesunięć. To matematycznie eleganckie rozwiązanie realizowane przez układ nerwowy ważącego ułamek grama owada.

Wektor domowy stale się zmienia

Jeżeli mrówka przejdzie kilka metrów na północ, potem skręci na wschód i ponownie zmieni kierunek, nie przechowuje tylko długości całej drogi. Każdy fragment modyfikuje aktualny wektor prowadzący do gniazda. Matematycznie jest to suma kolejnych przemieszczeń. Dzięki temu w dowolnym momencie zwierzę może przerwać poszukiwania i rozpocząć powrót. Błędy również się sumują, dlatego po dojściu w pobliże przewidywanego miejsca gniazda mrówka przechodzi z biegu kierunkowego do lokalnego wzorca poszukiwania. Integracja drogi jest więc świetna do doprowadzenia „w okolice”, ale nie zastępuje wszystkich innych wskazówek przy ostatecznym znalezieniu małego wejścia.

Eksperyment ze szczudłami jest mocny, bo zmienia tylko kalibrację ruchu

Mrówki najpierw uczyły się normalnej odległości między gniazdem a karmnikiem. Dopiero po dotarciu do pokarmu badacze wydłużali ich nogi małymi „szczudłami” albo je skracali. Zwierzęta znały więc poprawną trasę z wcześniejszego doświadczenia, lecz wracały z inną długością kroku. Systematyczne mijanie gniazda przez „długonogie” i zbyt wczesne szukanie przez „krótkonogie” było trudne do wyjaśnienia samym czasem marszu czy pamięcią wzrokową. Późniejsze doświadczenia doprecyzowały mechanizm, ale pierwotny wynik pozostaje wyjątkowo czytelnym pokazem odometrii opartej na lokomocji. Integracja drogi nie jest nieomylna. Każdy drobny błąd w kierunku lub oszacowaniu dystansu kumuluje się, dlatego po dotarciu w przewidywaną okolicę wejścia mrówka przechodzi do lokalnego poszukiwania. To ważne ograniczenie analogii do wektora matematycznego: układ nerwowy prowadzi przybliżony zapis ruchu, a nie idealny pomiar. Połączenie takiej wewnętrznej estymacji z punktami orientacyjnymi i zapachami pozwala jednak uzyskać zadziwiająco skuteczną nawigację przy bardzo małym mózgu.

#Cataglyphis#integracja drogi#mrówki#nawigacja#odometr
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki