Biologia i przyrodaGrzyby i porosty — ukryte sieci przyrody

Mrówki liściarki nie jedzą większości zebranych liści — karmią nimi uprawiany grzyb

Szlaki mrówek Atta i Acromyrmex niosących kawałki liści wyglądają jak zbieranie zapasów roślinnego pokarmu. W rzeczywistości liście trafiają przede wszystkim do podziemnego ogrodu grzybowego. Mrówki rozdrabniają i przygotowują materiał, a ich obowiązkowy symbiont Leucoagaricus gongylophorus przerabia biomasę roślinną. Grzyb wytwarza między innymi nabrzmiałe końcówki strzępek zwane gongylidiami, które są wartościowym pokarmem zwłaszcza dla larw i królowej. Badania z izotopowo znakowaną celulozą pokazały, że grzyb potrafi włączyć węgiel pochodzący z celulozy do jadalnych tkanek. Jest to więc rolnictwo w dosłownym sensie funkcjonalnym: owady dostarczają substrat, pielęgnują uprawę i zbierają jej plon.

Kolonia mrówek liściarek Atta laevigata z uprawianym ogrodem grzybowym — liście służą jako podłoże dla ich symbionta.
Kolonia mrówek liściarek Atta laevigata z uprawianym ogrodem grzybowym — liście służą jako podłoże dla ich symbionta.Alex Wild, CC0 1.0, via Wikimedia Commons · CC0 1.0

Liść jest nawozem i substratem, nie prostym posiłkiem

Mrówki tną świeżą roślinność, transportują ją do gniazda, rozdrabniają, oczyszczają i włączają do ogrodu. Same nie dysponują pełnym zestawem enzymów pozwalającym efektywnie wykorzystać wszystkie składniki ściany roślinnej. Grzyb ma znacznie większe możliwości enzymatyczne i przekształca materiał w własną biomasę oraz łatwiej dostępne związki. Ogród działa więc jak zewnętrzny układ trawienny kolonii.

Grzyb produkuje specjalne „plony”

Leucoagaricus gongylophorus w symbiozie z liściarkami tworzy gongylidia — nabrzmiałe końcówki strzępek bogate w składniki odżywcze. Zebrane w skupienia są podawane larwom i spożywane przez członków kolonii. To cecha wyraźnie związana z długą historią współewolucji z mrówkami. W eksperymentach wykorzystujących znakowaną izotopowo celulozę wykazano, że węgiel z tego trudnego polisacharydu trafia do gongylidiów, co bezpośrednio łączy zebrany liść z jadalnym plonem grzybowym.

Rolnicy nie tylko karmią uprawę

Robotnice stale czyszczą ogród, usuwają niepożądany materiał i utrzymują warunki sprzyjające swojemu kultywarowi. Kolonia korzysta również z innych mikroorganizmów związanych z ogrodem, a sama symbioza jest bardziej złożona niż para „mrówka plus jeden grzyb”. Jednak L. gongylophorus jest centralnym i obowiązkowym partnerem liściarek: załamanie jego uprawy może zagrozić całemu gniazdu.

Rolnictwo nie jest ludzkim wynalazkiem

Fungikultura mrówek powstała dziesiątki milionów lat przed rolnictwem człowieka, a linia liściarek rozwinęła szczególnie zaawansowaną formę uprawy świeżej roślinności. Nie oznacza to planowania w ludzkim sensie. Zachowania pojedynczych robotnic są wynikiem ewolucji i reguł społecznych, ale na poziomie kolonii tworzą system z podziałem pracy, przetwarzaniem surowca, ochroną uprawy i zbieraniem wyspecjalizowanego plonu. To jeden z najlepszych przykładów, jak bardzo podobna funkcja ekologiczna może powstać niezależnie u zupełnie innych organizmów.

Kolonia przekazuje grzyb z pokolenia na pokolenie

Nowa królowa liściarki nie zaczyna uprawy od przypadkowego grzyba znalezionego w glebie. Przed lotem godowym zabiera z rodzinnego ogrodu fragment kultywaru w specjalnej kieszeni jamy gębowej. Po założeniu gniazda wykorzystuje go jako inokulum pierwszego ogrodu. Taki pionowy transport sprawia, że linie mrówek i ich upraw pozostają silnie powiązane, choć w skali ewolucyjnej mogą zdarzać się zmiany kultywarów. Dla młodej kolonii zabrany fragment jest odpowiednikiem materiału siewnego i zarazem krytycznym zasobem startowym.

Ogród ma również własnych wrogów i sprzymierzeńców

Uprawę może atakować wyspecjalizowany grzyb pasożytniczy Escovopsis. Mrówki ograniczają go zachowaniami higienicznymi, pielęgnacją ogrodu i pomocą mikroorganizmów wytwarzających związki przeciwgrzybicze. Nie jest to jednak prosty układ „dobre bakterie zabijają zły grzyb”; skład mikrobiomu i jego znaczenie różnią się między gatunkami. Cały system przypomina mały ekosystem rolniczy, w którym plon zależy od kultywaru, patogenów, mikrobioty i zachowania farmerów.

Grzyb i mrówki wzajemnie zmieniły swoją biologię

Liściarki są tak zależne od kultywaru, że nie da się ich ekologii zrozumieć bez ogrodu. Z kolei L. gongylophorus wytwarza struktury pokarmowe szczególnie rozwinięte w symbiozie z mrówkami. Długotrwała koewolucja sprawiła więc, że funkcje kolonii są rozdzielone pomiędzy dwa gatunki: owad wykonuje zbiór, rozdrabnianie i opiekę, a grzyb znaczną część chemicznej obróbki materiału. Nie jest to po prostu zwierzę trzymające „pożyteczny grzyb”, lecz zintegrowany system, w którym utrata jednego partnera oznacza katastrofę dla drugiego.

Liściarki potrafią regulować, jaki materiał trafia do ogrodu

Robotnice nie zbierają roślin całkowicie losowo. Unikają części gatunków i tkanek zawierających związki szkodliwe dla kultywaru, a doświadczenie kolonii może zmieniać przyszłe wybory po kontakcie z niekorzystnym substratem. Zachowanie zbieraczek działa więc jak pierwsza linia kontroli jakości surowca. Grzyb jest podstawą pokarmową kolonii, dlatego materiał toksyczny dla uprawy staje się pośrednio toksyczny dla całego superorganizmu, nawet jeśli sama mrówka potrafiłaby go przenieść bez szkody.

#fungikultura#gongylidia#Leucoagaricus#mrówki liściarki#rolnictwo#symbioza
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki