Na dnie Bałtyku mogą istnieć rozległe obszary bez tlenu, choć powierzchnia jest dobrze natleniona
Bałtyk jest uwarstwiony według zasolenia. Lżejsza, bardziej słodka woda pozostaje przy powierzchni, a cięższa słona woda zalega głębiej. Pomiędzy nimi powstaje haloklina ograniczająca pionowe mieszanie. Tlen z atmosfery łatwo dociera więc do górnej warstwy, ale znacznie trudniej do głębokich basenów. Jednocześnie opadająca materia organiczna jest rozkładana przez mikroorganizmy, które zużywają tlen. Gdy jego dostawa jest mniejsza od zużycia, powstaje hipoksja, a następnie anoksja. Dlatego w jednym morzu mogą równocześnie istnieć natlenione wody powierzchniowe i praktycznie beztlenowe dno.
Najpierw powstaje warstwowanie
Podstawowa przyczyna leży w różnicy gęstości. Woda bardziej słona jest cięższa, dlatego napływająca z Morza Północnego słona masa przemieszcza się przy dnie, podczas gdy rozcieńczona wodami rzecznymi warstwa powierzchniowa pozostaje wyżej. Granica między nimi, haloklina, w Bałtyku właściwym znajduje się zwykle na głębokości kilkudziesięciu metrów. Przekroczenie tej bariery wymaga znacznie więcej energii niż zwykłe mieszanie wywołane wiatrem przy powierzchni.
Tlen znika podczas rozkładu
Glony i sinice rosną w oświetlonej warstwie powierzchniowej. Gdy obumierają, część materii organicznej opada w głąb. Bakterie rozkładają ją i podczas oddychania zużywają rozpuszczony tlen. Jeśli głęboka woda nie jest regularnie odnawiana, zapas tlenu się wyczerpuje. Najpierw powstają warunki hipoksyczne — zbyt mało tlenu dla wielu zwierząt — a w skrajnym przypadku woda staje się anoksyczna.
Dlaczego wiatr nie naprawia problemu
Na płytkim jeziorze jesienny sztorm może wymieszać niemal całą kolumnę wody. W głębokim Bałtyku wiatr oddziałuje głównie na górną warstwę. Haloklina działa jak niewidzialny sufit dla wody dennej. Dopóki różnica zasolenia się utrzymuje, samo falowanie powierzchniowe nie doprowadzi dużej ilości tlenu do Głębi Gotlandzkiej czy innych głębokich basenów.
Co dzieje się po całkowitym zużyciu tlenu
Gdy tlenu brakuje, zmienia się chemia środowiska. Zanika większość zwierząt dennych, a mikroorganizmy zaczynają wykorzystywać inne utleniacze chemiczne. W najgłębszych stagnujących wodach może pojawiać się siarkowodór. Osady również zmieniają sposób wiązania fosforu, co może sprzyjać jego powrotowi do wody. Niedotlenienie staje się więc nie tylko skutkiem eutrofizacji, lecz elementem sprzężenia zwrotnego podtrzymującego problem.
Naturalna podatność i działalność człowieka nakładają się na siebie
Uwarstwienie Bałtyku jest naturalną cechą wynikającą z jego zasolenia i geografii. Jednak dopływ nadmiernych ilości azotu i fosforu zwiększa produkcję glonów, a potem ilość materii organicznej zużywającej tlen podczas rozkładu. HELCOM wskazuje, że deficyt tlenowy pod halokliną pogarszał się w długiej perspektywie. Dlatego nie można powiedzieć ani że „martwe strefy są całkowicie naturalne”, ani że odpowiada za nie tylko jeden współczesny czynnik. To rezultat podatnego systemu dodatkowo obciążonego eutrofizacją.
Niedotlenienie zmienia cały łańcuch pokarmowy
Gdy przy dnie brakuje tlenu, pierwsze znikają organizmy najbardziej wrażliwe: wiele małży, skorupiaków i innych zwierząt dennych nie może przeżyć długiej hipoksji. To z kolei wpływa na ryby, które się nimi żywią, oraz na procesy zachodzące w osadach. Zwierzęta denne normalnie przekopują osad i doprowadzają do niego tlen. Po ich zniknięciu powierzchnia dna staje się bardziej jednolita chemicznie, a warunki beztlenowe mogą się utrwalać. Martwa strefa nie jest więc tylko obszarem „bez ryb”; to przebudowany ekosystem, w którym zanika wiele procesów biologicznych typowych dla natlenionego dna.
Fosfor może wrócić z dna do wody
W natlenionych osadach część fosforu jest skutecznie wiązana z minerałami zawierającymi żelazo. Gdy środowisko staje się beztlenowe, formy żelaza ulegają przemianom i zdolność zatrzymywania fosforu spada. Fosfor może przechodzić z osadu z powrotem do wody. Jeśli później zostanie wymieszany lub przetransportowany do warstwy oświetlonej, zasila kolejną produkcję glonów. Po ich obumarciu więcej materii opada na dno i zużywa tlen podczas rozkładu. Tak powstaje wewnętrzne sprzężenie zwrotne, które utrudnia szybkie wyjście Bałtyku z eutrofizacji nawet po ograniczeniu dopływu biogenów z lądu.
Obszar bez tlenu może się powiększać i kurczyć bez przesuwania brzegu
Granica hipoksji nie jest stałą linią na mapie dna. Zależy od ilości tlenu dostarczonego w poprzednich miesiącach, temperatury, tempa opadania materii organicznej i położenia halokliny. Po dużym napływie natlenionej wody część głębi może odzyskać tlen, a po okresie stagnacji ponownie go stracić. Cieplejsza woda dodatkowo zawiera mniej rozpuszczonego tlenu, a wyższa temperatura może przyspieszać procesy biologiczne. Dlatego monitorowanie „martwych stref” wymaga powtarzanych profili od powierzchni do dna, nie jednego pomiaru w roku. Warto też pamiętać, że określenie martwa strefa jest skrótem: życie mikrobiologiczne nie znika, lecz zmienia się jego rodzaj. Zanikają przede wszystkim organizmy zależne od tlenu, podczas gdy bakterie zdolne do korzystania z innych reakcji chemicznych nadal funkcjonują. Właśnie ich metabolizm odpowiada za pojawienie się zredukowanych związków, takich jak siarkowodór, i za dalszą przemianę chemii głębokiej wody.