Na Marsie naprawdę może padać śnieg z dwutlenku węgla
Mars ma tak cienką i zimną atmosferę, że w pobliżu zimowego bieguna południowego dwutlenek węgla może nie tylko osadzać się jako szron, lecz także tworzyć chmury i opadać w postaci kryształków lodu CO₂. NASA wykryła takie chmury oraz sygnał odpowiadający opadowi docierającemu do powierzchni dzięki instrumentowi Mars Climate Sounder na sondzie Mars Reconnaissance Orbiter. To pierwszy znany przypadek opadu śniegu z dwutlenku węgla w Układzie Słonecznym. Mars ma również śnieg z lodu wodnego, ale „suchy lód” wymaga znacznie niższej temperatury i występuje w szczególnie mroźnych warunkach polarnej zimy.
Śnieg nie musi być z wody
Na Ziemi słowo „śnieg” niemal automatycznie oznacza kryształki lodu wodnego. Fizycznie śnieg jest jednak opadem kryształków substancji, która przeszła do fazy stałej w atmosferze. Mars oferuje egzotyczny przykład: jego atmosfera składa się głównie z dwutlenku węgla, a w polarnej zimie temperatura może spaść na tyle, że CO₂ zamarza. Ten sam związek, który na Ziemi znamy jako gaz cieplarniany lub suchy lód, na Marsie uczestniczy w sezonowym cyklu podobnym do pogodowego.
Jak wykryto opad, którego nie da się łatwo zobaczyć
Mars Reconnaissance Orbiter nie obserwował pojedynczych płatków kamerą jak w ziemskiej śnieżycy. Instrument Mars Climate Sounder badał atmosferę w podczerwieni i mierzył temperaturę oraz obecność chmur. Dane pozwoliły wykryć chmury z lodu CO₂ i sygnatury wskazujące, że kryształki opadają aż do powierzchni południowej czapy polarnej. NASA opisała te obserwacje jako pierwsze jednoznaczne dowody na opad śniegu z dwutlenku węgla.
Dlaczego potrzebny jest biegun południowy
Dwutlenek węgla zamarza przy temperaturach dużo niższych niż woda. Dlatego takie opady nie są zwykłym elementem marsjańskiej pogody na całej planecie. Najlepsze warunki powstają podczas zimy w okolicy bieguna południowego, gdzie atmosfera staje się ekstremalnie zimna. Część atmosferycznego CO₂ sezonowo przechodzi wtedy do fazy stałej i zwiększa masę czapy polarnej. Wraz z nadejściem wiosny lód sublimuje, czyli przechodzi bezpośrednio ze stanu stałego w gaz.
Mars ma dwa rodzaje śniegu
Na Marsie obserwowano również chmury i opad związane z lodem wodnym. To dwa różne zjawiska, łatwe do pomylenia w popularnych opisach. Śnieg wodny może pojawiać się przy temperaturach znacznie wyższych niż śnieg CO₂, a kryształki tworzą się z niewielkiej ilości pary wodnej obecnej w atmosferze. „Śnieg z suchego lodu” jest znacznie bardziej egzotyczny i związany przede wszystkim z sezonową fizyką czap polarnych.
Atmosfera, która częściowo zamarza na ziemi
Najciekawsza konsekwencja jest większa niż sam śnieg: znaczna część dwutlenku węgla z marsjańskiej atmosfery sezonowo kondensuje na biegunach, a później wraca do atmosfery. Powoduje to duże roczne zmiany ciśnienia atmosferycznego na całej planecie. Ziemska atmosfera praktycznie nie przechodzi takiego cyklu masowego zamarzania i odmarzania głównego składnika. Mars pokazuje więc, że „pogoda” może obejmować nie tylko chmury i wiatr, ale też sezonowe magazynowanie samej atmosfery w lodzie.
To zjawisko wymaga tak niskich temperatur, że nie zachodzi na całej planecie
Dwutlenek węgla zamarza w warunkach znacznie chłodniejszych niż woda, dlatego marsjański śnieg CO₂ jest związany przede wszystkim z polarną nocą i górnymi warstwami atmosfery nad biegunami. Instrument Mars Climate Sounder na sondzie Mars Reconnaissance Orbiter wykrył chmury z kryształkami dwutlenku węgla i ślady opadu nad południowym biegunem zimą. To ważne rozróżnienie: nie należy przedstawiać całego Marsa jako świata, po którym regularnie przechodzą śnieżyce z suchego lodu. Mars ma także chmury i śnieg z lodu wodnego, ale bardzo niska gęstość atmosfery sprawia, że warunki opadu różnią się od ziemskich. Sezonowe czapy polarne pokazują dodatkowo, że znaczna część atmosferycznego CO₂ może zimą kondensować na powierzchni, a wiosną ponownie sublimować. Atmosfera planety uczestniczy więc w sezonowym cyklu, w którym część głównego gazu atmosferycznego przechodzi między stanem gazowym a stałym.
Zamarzanie CO₂ zmienia nawet ciśnienie atmosferyczne Marsa w cyklu rocznym
Na Marsie dwutlenek węgla nie jest śladowym składnikiem atmosfery, lecz jej głównym gazem. Gdy podczas polarnej zimy część CO₂ osadza się na powierzchni jako szron i lód, znaczna ilość materii zostaje czasowo usunięta z atmosfery. Wiosną sublimuje z powrotem. Sondy mierzą związane z tym sezonowe zmiany ciśnienia atmosferycznego. To niezwykłe z ziemskiej perspektywy: na naszej planecie główne składniki powietrza nie zamarzają sezonowo na biegunach w ilości wpływającej na globalne ciśnienie. Na Marsie pogoda, czapy polarne i całkowita masa atmosfery gazowej są bezpośrednio sprzężone. Śnieg z CO₂ jest więc nie tylko efektowną ciekawostką meteorologiczną. Jest widocznym elementem globalnego cyklu wymiany materii między atmosferą a powierzchnią, który trzeba uwzględniać w modelach klimatu Marsa.
Marsjański „śnieg” nie musi wyglądać jak spokojne białe płatki
Kryształki CO₂ tworzą się w bardzo rozrzedzonym środowisku i na wysokościach, gdzie bezpośrednia obserwacja jest trudna. Instrumenty orbitalne rozpoznają chmury po ich własnościach termicznych i spektralnych, a wnioskowanie o opadzie opiera się na pionowym rozkładzie cząstek. Nawet jeśli kryształy docierają ku powierzchni, warunki są dalekie od ziemskiej śnieżycy. Popularne słowo „śnieg” jest poprawne jako nazwa stałych kryształów opadających z chmury, ale nie powinno automatycznie przenosić całego ziemskiego obrazu meteorologicznego.