AstronomiaŚwiaty Układu Słonecznego

Na planecie najbliższej Słońcu istnieje lód wodny

Merkury znajduje się bliżej Słońca niż jakakolwiek inna planeta, a jego oświetlona powierzchnia może rozgrzewać się do setek stopni Celsjusza. Mimo to w kraterach w pobliżu biegunów wykryto pokłady lodu wodnego. Sekret tkwi w geometrii: oś obrotu Merkurego jest nachylona bardzo słabo, dlatego dna niektórych głębokich kraterów nigdy nie dostają bezpośredniego światła słonecznego. Powstają tam trwałe „zimne pułapki”, w których temperatura może pozostawać poniżej około 100 K. Dane radarowe i pomiary sondy MESSENGER potwierdziły, że w tych stale zacienionych miejscach może przetrwać lód — czasem odsłonięty na powierzchni, a czasem przykryty ciemniejszą warstwą materiału.

Północny obszar Merkurego z kraterami położonymi blisko bieguna.
Północny obszar Merkurego z kraterami położonymi blisko bieguna.NASA / Wikimedia Commons / Public domain (NASA) · Public domain (NASA)

Gorąca planeta z lodowatymi niszami

Odległość od Słońca nie mówi całej prawdy o temperaturze każdego miejsca na planecie. Merkury niemal nie ma atmosfery zdolnej przenosić ciepło z oświetlonej półkuli do cienia. Dlatego jego powierzchnia doświadcza ogromnych kontrastów termicznych. Najbardziej niezwykłe są okolice biegunów: przez bardzo małe nachylenie osi obrotu Słońce pozostaje tam zawsze nisko nad horyzontem. W głębokich kraterach istnieją obszary, do których jego promienie nigdy nie docierają bezpośrednio.

Czym jest zimna pułapka

Jeżeli zagłębienie pozostaje w permanentnym cieniu, może ochłodzić się do temperatur, przy których cząsteczki wody przybywające na Merkurego nie sublimują szybko z powrotem w przestrzeń. NASA podaje, że w najzimniejszych kraterach przy biegunach temperatury powierzchni mogą spadać poniżej 100 K, czyli około -173°C. W takich warunkach lód wodny może być stabilny przez bardzo długi czas. W nieco cieplejszych zacienionych kraterach lód może przetrwać kilka centymetrów pod powierzchnią, osłonięty warstwą ciemnego materiału.

Jak znaleziono lód bez lądowania w kraterze

Pierwszą mocną wskazówką były obserwacje radarowe z Ziemi: niektóre okolice biegunów Merkurego odbijały fale radiowe w sposób charakterystyczny dla lodu. Później sonda MESSENGER, która weszła na orbitę Merkurego, połączyła kilka typów pomiarów — topografię, temperaturę, obrazy zacienionych wnętrz kraterów oraz dane o składzie. Zgodność niezależnych metod sprawiła, że interpretacja wodnego lodu stała się bardzo mocna. To dobry przykład, jak w planetologii wniosek buduje się z wielu pośrednich pomiarów.

Skąd wzięła się tam woda

Sam fakt obecności lodu nie mówi jeszcze, kto go dostarczył. Woda mogła trafiać na Merkurego wraz z kometami i asteroidami bogatymi w substancje lotne, a część mogła pochodzić z reakcji zachodzących na powierzchni pod wpływem wiatru słonecznego. Cząsteczki wody lub jej składników mogą przemieszczać się po powierzchni w serii krótkich skoków, aż przypadkiem dotrą do zimnej pułapki. Gdy już znajdą się w miejscu, które praktycznie nigdy się nie nagrzewa, mogą zostać uwięzione.

Dlaczego odległość od Słońca bywa myląca

Intuicja podpowiada, że najbliższa Słońcu planeta powinna być wszędzie zbyt gorąca dla lodu. W rzeczywistości o lokalnej temperaturze decydują również nachylenie osi, ukształtowanie terenu i zdolność atmosfery do transportu energii. Merkury prawie nie ma atmosfery, a jego geometria biegunów tworzy miejsca odcięte od bezpośredniego światła. Lód na Merkurym jest więc nie paradoksem, lecz konsekwencją bardzo lokalnego bilansu energii.

Lód jest dowodem, że na planetach liczy się lokalny bilans energii, nie średnia temperatura

Merkury nie ma gęstej atmosfery, która skutecznie rozprowadzałaby ciepło z nasłonecznionych obszarów do miejsc pozostających w cieniu. W głębokich kraterach blisko biegunów promienie Słońca mogą nigdy nie docierać do dna, ponieważ oś obrotu planety jest tylko nieznacznie nachylona względem jej orbity. Takie obszary stają się trwałymi zimnymi pułapkami. Radarowe obserwacje z Ziemi wykazały silnie odbijające obszary w pobliżu biegunów, a sonda MESSENGER dostarczyła kolejnych danych wskazujących na lód wodny oraz materiał bogaty w wodór. Co ważne, część lodu może być przykryta ciemną warstwą materiału, która pomaga izolować go termicznie. Nie trzeba więc wyobrażać sobie błyszczących zasp leżących na rozpalonej powierzchni. To raczej zasoby ukryte w miejscach, których geometria przez miliardy lat ogranicza dopływ energii słonecznej. Podobna idea „cold traps” jest ważna również przy badaniu Księżyca i innych pozbawionych atmosfery światów.

Ta sama fizyka sprawia, że bieguny są szczególnie interesujące dla przyszłej eksploracji

Trwale zacienione kratery nie są jednorodnymi magazynami czystego lodu. Ilość, głębokość i sposób wymieszania wody z regolitem mogą różnić się między miejscami, a część osadów prawdopodobnie ma złożoną historię dostaw przez komety, asteroidy i inne źródła. To sprawia, że lód jest także archiwum procesów zachodzących w Układzie Słonecznym. Z naukowego punktu widzenia ważne jest ustalenie wieku osadów i tego, czy woda przemieszczała się po powierzchni przed uwięzieniem. Z punktu widzenia przyszłych misji obecność lodu może być interesująca jako lokalne źródło wody, tlenu i wodoru, choć eksploatacja na Merkurym byłaby ekstremalnie trudna ze względu na temperatury, promieniowanie i logistykę. Najważniejsza lekcja pozostaje bardziej ogólna: średnia odległość świata od Słońca nie wystarcza, by przewidzieć warunki w każdym zakątku jego powierzchni.

#bieguny#lód wodny#Merkury#MESSENGER#temperatura#zimne pułapki
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki