Na Wenus Słońce wschodzi na zachodzie
Większość planet, w tym Ziemia, obraca się w takim kierunku, że Słońce pozornie wschodzi na wschodzie i zachodzi na zachodzie. Wenus obraca się przeciwnie: jej rotacja jest wsteczna względem kierunku, w którym okrąża Słońce. Dla obserwatora na powierzchni — gdyby dało się tam przetrwać i zobaczyć Słońce przez gęste chmury — jego pozorny ruch byłby odwrócony: wschód następowałby po stronie zachodniej, a zachód po wschodniej. Co więcej, niebo zmieniałoby się bardzo powoli, bo wenusjańska doba słoneczna trwa około 117 ziemskich dni. To prosta konsekwencja kierunku rotacji, a nie szczególnej własności samego Słońca.

Kierunek wschodu nie jest uniwersalny
Mówimy „wschód”, ponieważ na Ziemi właśnie z tej strony horyzontu zwykle pojawia się Słońce. Geograficzna nazwa jest więc mocno związana z kierunkiem rotacji naszej planety. Ziemia obraca się z zachodu na wschód, dlatego całe niebo wydaje się przesuwać w przeciwną stronę. Wenus obraca się w kierunku wstecznym w porównaniu z Ziemią i większością planet. NASA opisuje konsekwencję wprost: na Wenus Słońce wschodziłoby na zachodzie i zachodziło na wschodzie.
Co właściwie znaczy rotacja wsteczna
Kierunek ruchu planet zwykle opisuje się, patrząc na Układ Słoneczny od strony północnej. Większość planet okrąża Słońce w jednym kierunku i obraca się wokół osi w tym samym sensie. Wenus jest jednym z wyjątków. Można opisać jej orientację osi jako skrajne nachylenie albo mówić o rotacji wstecznej; w praktyce efekt jest ten sam: względem typowej orientacji Układu Słonecznego powierzchnia przesuwa się w przeciwnym kierunku.
Wschód trwałby bardzo długo
Odwrócony kierunek to tylko połowa niezwykłości. Obrót Wenus jest niezwykle wolny. Jedna doba słoneczna, czyli czas od jednego lokalnego południa do następnego, trwa około 117 ziemskich dni. Sam wschód nie byłby więc dynamicznym kilkuminutowym wydarzeniem znanym z Ziemi. Pozorny ruch Słońca po niebie byłby niezwykle powolny — o ile w ogóle dałoby się go bezpośrednio obserwować przez nieprzezroczystą warstwę chmur.
Dlaczego na powierzchni nie zobaczylibyśmy zwykłego nieba
Wenus ma grubą warstwę chmur kwasu siarkowego i bardzo gęstą atmosferę. Powierzchnia nie oferuje czystego widoku tarczy słonecznej znanego z Ziemi. Światło docierające do gruntu jest silnie rozproszone. Stwierdzenie o wschodzie na zachodzie dotyczy więc geometrii położenia Słońca i kierunku jego pozornego ruchu, nie obietnicy spektakularnego widoku z powierzchni. To ważne rozróżnienie między mechaniką nieba a faktycznymi warunkami obserwacyjnymi.
Skąd wziął się ten niezwykły obrót
Sam fakt wstecznej rotacji jest dobrze zmierzony, lecz historia jej powstania nie ma jednego pewnego, prostego wyjaśnienia. Ewolucję mogły kształtować pływy słoneczne, oddziaływania z masywną atmosferą oraz wcześniejszy stan rotacji planety; rozważano też duże zderzenia. Dlatego atrakcyjne zdanie „Wenus odwróciło potężne uderzenie” byłoby zbyt pewne. Ciekawostką jest obserwowany kierunek ruchu, natomiast jego odległa geneza pozostaje tematem modeli.
Samo „wschodzi na zachodzie” nie oznacza, że cała Wenus jest prostym lustrzanym odbiciem Ziemi
Na Wenus odwrócony kierunek rotacji sprawia, że średni pozorny ruch Słońca po niebie jest przeciwny do ziemskiego. Nie oznacza to jednak, że obserwator zobaczyłby po prostu ziemski dzień odtworzony wspak. Doba słoneczna jest niezwykle długa, atmosfera jest bardzo gęsta, a grube chmury rozpraszają światło i ukrywają bezpośredni obraz tarczy słonecznej z powierzchni. Na dodatek wiatry atmosferyczne nie poruszają się zgodnie z powolną rotacją gruntu: górna atmosfera superrotuje. Kierunek obrotu planety można natomiast jednoznacznie wyznaczać radarowo i śledząc cechy powierzchni przez chmury. NASA podaje, że Wenus obraca się ze wschodu na zachód, przeciwnie do większości planet. Przyczyna takiego stanu nie jest rozstrzygnięta jednym prostym wydarzeniem; modele ewolucji rotacji uwzględniają m.in. dawne zderzenia oraz długotrwałe momenty grawitacyjne i atmosferyczne. To dobry przykład, by oddzielać obserwowany fakt od hipotez o jego pochodzeniu.
Wenus nie jest jedyną planetą z nietypowym kierunkiem obrotu, ale jej przypadek jest szczególnie wyraźny
Uran również ma tak duże nachylenie osi, że jego rotację można opisywać jako wsteczną w zależności od przyjętej konwencji, jednak Wenus jest klasycznym przykładem planety wirującej przeciwnie do większości orbitującego układu. To przypomina, że kierunek rotacji nie jest wymuszony przez samo krążenie wokół Słońca. Planety formowały się z dysku o wspólnym kierunku momentu pędu, lecz późniejsze zderzenia, oddziaływania pływowe i momenty wywierane przez atmosferę mogły modyfikować ich obroty. W modelach Wenus szczególnie interesujące jest to, że gęsta atmosfera reaguje na nierównomierne ogrzewanie słoneczne i może przekazywać moment obrotowy powierzchni. Dzisiejsza rotacja jest więc końcowym wynikiem długiej ewolucji, a nie prostą cechą nadaną raz na zawsze podczas narodzin planety.
Nietypowy wschód jest pewnym skutkiem rotacji, ale jej pochodzenie pozostaje osobnym pytaniem
Dane radarowe i pomiary sond bardzo dobrze określają dzisiejszy kierunek obrotu Wenus. Znacznie trudniej odtworzyć, dlaczego planeta znalazła się właśnie w takim stanie. Wczesny Układ Słoneczny był pełen dużych zderzeń, a długotrwałe oddziaływania Słońca z gęstą atmosferą Wenus również mogły zmieniać rotację. Różne modele mogą prowadzić do podobnego wyniku końcowego. W gotowej ciekawostce warto więc zachować asymetrię pewności: „Słońce wschodzi na zachodzie” jest faktem wynikającym z mierzonej rotacji; historia, która doprowadziła do tej rotacji, nie jest równie jednoznaczna.