Nadciekły hel może płynąć bez mierzalnej lepkości
W zwykłej cieczy lepkość odpowiada za opór przepływu: miód płynie wolniej niż woda, ale nawet woda traci energię wskutek tarcia wewnętrznego. Hel schłodzony do stanu nadciekłego zachowuje się inaczej. Część układu można opisywać jako składnik nadciekły o zerowej lepkości, zdolny do przepływu bez klasycznych strat lepkościowych. To makroskopowy efekt kwantowy — własności znane z fizyki pojedynczych atomów zaczynają organizować zachowanie całej cieczy. Nie oznacza to jednak, że każdy możliwy przepływ jest absolutnie pozbawiony strat: mogą pojawiać się wiry, wzbudzenia i prędkości krytyczne.
Lepkość zwykłych cieczy
Lepkość opisuje opór związany z przesuwaniem się warstw płynu względem siebie. Powoduje rozpraszanie energii mechanicznej w postaci ciepła.
Składnik o zerowej lepkości
W teorii dwupłynowej nadciekły hel opisuje się jako mieszaninę składowej normalnej i nadciekłej. Eksperymenty z helem-3 wykazały przepływ składnika o zerowej lepkości, a superfluidity helu-4 została zaobserwowana już w latach 30. XX wieku.
To nadal nie jest „magiczna ciecz bez żadnych ograniczeń”
Nadciekłość ma prędkości krytyczne i może tworzyć skwantowane wiry. Dlatego bardziej precyzyjne jest mówienie o zaniku klasycznej lepkości składnika nadciekłego niż o braku jakiejkolwiek możliwości rozpraszania energii.
Co znaczy „zerowa lepkość”
W modelu dwupłynowym nadciekły hel-4 poniżej temperatury lambda można opisywać jako kombinację składnika normalnego i nadciekłego. Składnik nadciekły ma zerową lepkość w sensie hydrodynamicznym, więc może przenosić przepływ bez klasycznego tarcia lepkościowego. To nie znaczy, że dowolny ruch helu zawsze jest pozbawiony strat — istnieją wzbudzenia, wiry i procesy rozpraszające.
Odkrycie nadciekłości
W 1938 roku Piotr Kapica oraz niezależnie John Allen i Don Misener opublikowali obserwacje niezwykle łatwego przepływu ciekłego helu-4 poniżej temperatury lambda. Zjawisko szybko stało się jednym z najważniejszych dowodów, że mechanika kwantowa może organizować zachowanie makroskopowej ilości materii.
Fontanna, która działa dzięki ciepłu
Nadciekły hel wykazuje efekt fontannowy: ogrzanie jednego obszaru połączonego z drugim przez bardzo drobny kanał przepuszczający głównie składnik nadciekły może wytworzyć różnicę ciśnień i strumień cieczy. To widowiskowy skutek teorii dwupłynowej i zależności między temperaturą, entropią i ruchem obu składników.
Skwantowane wiry
W zwykłej cieczy cyrkulacja może przyjmować praktycznie dowolne wartości. W nadciekłości wiry mają skwantowaną cyrkulację, z rdzeniem o mikroskopijnej skali. Splątane sieci takich wirów tworzą tzw. turbulencję kwantową — obszar badań pozwalający porównywać chaos w klasycznych i kwantowych płynach.
Dlaczego nadciekłość interesuje fizyków także dziś
Podobne idee pojawiają się w ultrazimnych gazach atomowych, materii neutronowej i teorii nadprzewodnictwa. Badania helu dostarczają wyjątkowo czystego układu do testowania przejść fazowych, hydrodynamiki kwantowej i zachowania układów wielu cząstek. To znacznie więcej niż efektowna ciecz, która „płynie bez tarcia”.
Hel-3 pokazuje, że nadciekłość nie jest jedną prostą receptą
Hel-4 składa się z bozonów i staje się nadciekły przy około 2,17 K, natomiast atomy helu-3 są fermionami i nadciekłość pojawia się dopiero w temperaturach rzędu milikelwinów dzięki tworzeniu par. Różnica pokazuje, jak statystyka kwantowa cząstek wpływa na makroskopową fazę materii. Dwa izotopy tego samego pierwiastka tworzą jakościowo odmienne nadciekłe układy.
Związek z nadprzewodnictwem
Nadciekłość i nadprzewodnictwo różnią się fizycznym nośnikiem przepływu, ale oba są przykładami makroskopowej koherencji kwantowej. W nadprzewodniku prąd elektryczny może płynąć bez klasycznego oporu, a w nadciekłym helu składnik płynu może przepływać bez lepkości. Porównywanie tych zjawisk pomogło historycznie rozwijać język opisujący uporządkowane stany kwantowe wielu cząstek.