Namakdan to jaskinia wydrążona w soli, która sama płynie jak bardzo lepki materiał
Na irańskiej wyspie Qeshm jaskinie Namakdan powstały nie w wapieniu, lecz w ogromnym diapirze soli. Głęboko pogrzebana sól pod ciśnieniem zachowuje się w skali geologicznej plastycznie i może powoli przemieszczać się ku powierzchni. Gdy zostaje odsłonięta, nawet niewielka ilość wody bardzo łatwo rozpuszcza halit, tworząc leje, wąwozy, źródła solankowe i długie korytarze. Krajobraz powstaje więc w wyniku dwóch przeciwstawnych ruchów: sól jest wypychana ku górze, a woda jednocześnie ją usuwa. Jaskinia nie jest nieruchomą pustką w skale — rozwija się wewnątrz masy, która sama powoli się deformuje.
_%E2%80%93_entrance_001.jpg)
Sól zachowuje się inaczej niż zwykła skała
Halit jest skałą stałą, ale przy dużym ciśnieniu i w długiej skali czasu może odkształcać się plastycznie. Jeśli lżejsza sól znajduje się pod cięższymi osadami, może zacząć wznosić się w formie diapiru, trochę jak bardzo lepki materiał przeciskający się przez nadkład. W rejonie Zatoki Perskiej takie struktury są ważnym elementem geologii Zagrosu.
Po wyjściu na powierzchnię zaczyna się szybkie rozpuszczanie
Halit rozpuszcza się w wodzie znacznie łatwiej niż wapień. Klimat Qeshm jest suchy, ale nawet rzadkie opady wystarczają, by woda wnikała w pęknięcia, stawała się solanką i wynosiła rozpuszczony materiał. Przepływ koncentruje się w szczelinach i z czasem tworzy korytarze.
Jaskinia rozwija się razem z diapirem
Badania Namakdan pokazują, że na ewolucję jaskiń wpływają jednocześnie wynoszenie diapiru, erozja i zmiany poziomu morza. Korytarz może zostać wyniesiony ponad aktywny odpływ, podczas gdy niżej powstaje nowa droga dla wody. System podobnie jak wapienny kras może mieć poziomy o różnym wieku, ale skała macierzysta jest znacznie bardziej ruchliwa.
Morze zmieniało warunki odpływu
Qeshm leży tuż przy wybrzeżu Zatoki Perskiej. Wahania poziomu morza podczas ostatniego cyklu glacjalnego zmieniały wysokość, do której woda mogła odpływać z diapiru. To wpływało na miejsca powstawania kolejnych korytarzy i na tempo ich pogłębiania.
Solne nacieki są efemeryczne
Solanka kapiąca w suchszych częściach jaskini może odparowywać i pozostawiać kryształy soli, budując nacieki przypominające stalaktyty. Są jednak znacznie mniej trwałe niż typowe formy kalcytowe. Wzrost wilgotności lub nowy przepływ może je szybko rozpuścić. Jaskinia solna jest przez to bardziej dynamiczna chemicznie.
To kras, ale na znacznie szybszej skale czasu
Proces podstawowy jest podobny do krasu wapiennego: woda rozpuszcza łatwo rozpuszczalną skałę i transportuje materiał. Różnica tkwi w rozpuszczalności soli i ruchliwości diapiru. Dzięki temu formy mogą reagować znacznie szybciej na zmiany odpływu, opadów i deformacji skały niż wiele klasycznych systemów wapiennych.
Szybkość rozpuszczania soli sprawia też, że powierzchnia diapiru bardzo szybko reaguje na rzadkie, ale intensywne opady. W suchym klimacie długie okresy bez deszczu przeplatają się z epizodami, które potrafią w krótkim czasie uruchomić silny spływ solanki. Taki przepływ poszerza istniejące kanały i może przenosić duże ilości rozpuszczonego halitu poza masyw. Jednocześnie, gdy woda odparowuje, sól krystalizuje ponownie w innych miejscach. Krajobraz Namakdan jest więc układem bardzo aktywnego obiegu materiału: skała może zostać rozpuszczona w jednym fragmencie jaskini i ponownie osadzona kilka metrów dalej jako biały naciek. W klasycznym wapiennym krasie podobne cykle są zwykle wolniejsze. W soli proces jest tak dynamiczny, że nawet stosunkowo młode zmiany poziomu morza i klimatu pozostawiają czytelny ślad w poziomach jaskiń i tarasach.
Tak duża rozpuszczalność ma też konsekwencję praktyczną dla zachowania systemu. Każda zmiana drenażu powierzchniowego, wejście większej ilości wody lub uszkodzenie cienkiego stropu może szybko przeorganizować lokalny przepływ. Dlatego mapowany dziś korytarz nie musi być równie trwały jak wapienna galeria o podobnym rozmiarze. W skali geologicznej jaskinia solna jest formą wyjątkowo efemeryczną.