Nie istnieje jeden idealny poziom pobudzenia dla wszystkich zadań
Pobudzenie może poprawić wykonanie jednego zadania i pogorszyć inne. Wysoki poziom czujności może pomagać w prostym wykrywaniu wyraźnego sygnału lub szybkim reagowaniu, ale przeszkadzać w zadaniu wymagającym pamięci roboczej, subtelnego rozróżniania wielu wskazówek albo elastycznej zmiany reguł. Zależy też od stanu wyjściowego i doświadczenia osoby. Dlatego pytanie „ile stresu jest optymalne?” nie ma jednej odpowiedzi. Trafniejsze jest pytanie: jakie procesy poznawcze wymaga dane zadanie i jak pobudzenie zmienia ich priorytet.
Pobudzenie zmienia selekcję informacji
Jedna z wpływowych teorii zakłada, że arousal wzmacnia konkurencję: informacje o wysokim priorytecie otrzymują jeszcze większą przewagę, a słabsze bodźce są tłumione. To może pomagać, gdy trzeba skoncentrować się na jednym celu, i szkodzić, gdy trzeba szeroko integrować wiele informacji.
Proste i złożone zadania reagują inaczej
Już oryginalne wyniki Yerkesa i Dodsona sugerowały, że optymalna intensywność zależy od trudności. W zadaniach prostych wysoka aktywacja może nie powodować spadku, który pojawia się w bardziej wymagających zadaniach.
Funkcje wykonawcze mają własny profil
Meta-analiza ostrego stresu pokazała pogorszenie pamięci roboczej i elastyczności, ale bardziej złożone efekty dla hamowania. To dowód, że nawet w obrębie „myślenia” nie ma jednej odpowiedzi na pobudzenie.
Stan wyjściowy też ma znaczenie
Człowiek bardzo senny i człowiek już silnie pobudzony startują z innego punktu. Dodatkowa stymulacja może dlatego prowadzić do innych skutków. Na wynik wpływają również doświadczenie z zadaniem, oczekiwania i kontekst.
Lepsza zasada niż „optymalny stres”
Zamiast szukać uniwersalnej dawki stresu, warto rozumieć dopasowanie stanu do wymagań. Zadanie wymagające szybkiej reakcji na jeden priorytet może korzystać z silniejszego pobudzenia inaczej niż zadanie wymagające spokojnego utrzymania wielu elementów w pamięci i ignorowania rozpraszaczy.
Priorytetyzacja może być przewagą albo kosztem
Wysokie pobudzenie może wzmacniać reprezentacje już ważne dla celu. Jeśli zadanie polega na błyskawicznym wykryciu jednego sygnału, takie zawężenie pomaga. Jeśli wymaga równoczesnego śledzenia wielu subtelnych wskazówek, to samo zawężenie może pogorszyć wynik. Nie zmienia się więc wyłącznie „sprawność mózgu”; zmienia się sposób alokacji ograniczonych zasobów.
Doświadczenie zmienia trudność zadania
To, co dla początkującego wymaga pamięci roboczej i świadomego kontrolowania wielu kroków, dla eksperta może być częściowo zautomatyzowane. Ten sam poziom pobudzenia może dlatego działać inaczej w zależności od treningu. „Optymalny stres” nie jest stałą właściwością człowieka – zależy także od tego, jak zadanie jest reprezentowane po latach praktyki.
„Optimum” może przesuwać się wraz z treningiem i kontekstem. Gdy zadanie staje się zautomatyzowane, wymaga mniej pamięci roboczej i elastyczności. Stan pobudzenia, który wcześniej przeszkadzał, może po treningu być neutralny albo pomocny. Zmiana kontekstu może z kolei ponownie zwiększyć wymagania. Dlatego nawet dla tej samej osoby nie istnieje jeden stały punkt optymalny. To wyjaśnia, dlaczego eksperci często radzą sobie pod presją inaczej niż nowicjusze, ale również dlaczego ekspert może popełniać błędy w nietypowej sytuacji wymagającej odejścia od automatycznych procedur.
Pobudzenie może też zmieniać motywację. Wydajność nie zależy wyłącznie od czystej sprawności poznawczej. Wyższe pobudzenie może zwiększać wysiłek, zaangażowanie i szybkość działania, a jednocześnie zawężać uwagę. Ostateczny wynik jest sumą tych efektów. To kolejny powód, dla którego podobny stan fizjologiczny może pomagać w jednym zadaniu i szkodzić w drugim, zamiast przesuwać całą sprawność w jednym kierunku. W badaniach wykonania trzeba więc rozdzielać szybkość, dokładność, liczbę błędów i elastyczność. Pobudzenie może poprawić jeden wskaźnik, a pogorszyć drugi, przez co pojedynczy „wynik wydajności” bywa mylący.