Niektóre diamenty są kapsułami czasu z głębokiego płaszcza
Nie wszystkie diamenty powstają na typowych głębokościach płaszcza litosferycznego. Tak zwane supergłębokie diamenty pochodzą z głębokości przekraczających około 250 km, a część z nich wiąże się ze strefą przejściową i nawet z dolnym płaszczem. Najcenniejsze naukowo są mikroskopijne wrostki uwięzione w krysztale podczas wzrostu. Diament działa jak niezwykle trwała kapsuła, która może wynieść ku powierzchni minerały i informacje chemiczne z miejsc, których nie da się bezpośrednio pobrać. Dzięki takim inkluzjom badacze uzyskują rzadkie próbki głębokiego obiegu węgla, wody i materiału płaszcza.

Diament jako pojemnik na próbkę
Wrostek mineralny w diamencie może mieć średnicę ułamka milimetra, ale dla geologa bywa cenniejszy niż sam kamień. Gdy diament rośnie w płaszczu, może zamknąć w sobie fragment otaczającego materiału. Później cały kryształ zostaje przeniesiony ku powierzchni przez szybko wznoszącą się magmę. Diament jest bardzo twardy, chemicznie odporny i potrafi ograniczać przemiany uwięzionego materiału podczas tej podróży. Wrostek nie jest oczywiście idealnie niezmienioną próbką: spadek ciśnienia i temperatury może powodować przemiany fazowe. Mimo to jego skład chemiczny i struktura często pozwalają odtworzyć, w jakich warunkach powstał.
Skąd wiadomo, że kryształ powstał setki kilometrów niżej
Głębokość pochodzenia nie jest odczytywana z etykiety przy diamencie. Wnioskuje się o niej z minerałów i ich wysokociśnieniowych odmian. Różne struktury krystaliczne są stabilne w różnych zakresach ciśnienia i temperatury. Na przykład ringwoodyt jest charakterystyczny dla części strefy przejściowej płaszcza, a minerały dolnego płaszcza pozostawiają po dekompresji rozpoznawalne produkty przemian. Badacze łączą takie wskazówki z eksperymentami wysokociśnieniowymi i termodynamicznymi modelami. Dzięki temu niektóre diamenty można powiązać z głębokościami znacznie większymi niż typowe złoża diamentonośne.
Co mówią o obiegu materii wewnątrz planety
Supergłębokie diamenty są szczególnie ważne, ponieważ pokazują, że materiały zawierające węgiel i inne lotne składniki mogą uczestniczyć w bardzo głębokim obiegu. Badania wrostków wskazują, że część materiału transportowanego w dół przez subdukcję może docierać do strefy przejściowej i dolnego płaszcza. Inne inkluzje dostarczają informacji o zawartości wody związanej w minerałach czy o chemii płynów obecnych podczas krystalizacji. W ten sposób niewielki kryształ znaleziony na powierzchni staje się zapisem procesów obejmujących setki kilometrów wnętrza Ziemi.
Rzadkie okno, a nie reprezentatywna próbka całego płaszcza
Trzeba jednak zachować proporcje. Supergłębokie diamenty są rzadkie, a każdy z nich rejestruje warunki w konkretnym miejscu i czasie. Nie można na podstawie jednego wrostka ogłosić, że cały płaszcz ma taki sam skład lub zawartość wody. Ich znaczenie bierze się z czegoś innego: są jednymi z nielicznych materiałów, które mogą przynieść na powierzchnię bezpośredni mineralogiczny zapis głębokiego płaszcza. Zestawiane z sejsmologią i eksperymentami laboratoryjnymi tworzą niezależną linię dowodową dotyczącą niedostępnego wnętrza planety.
Wrostek może zmienić formę podczas wynoszenia, ale zachować pamięć o głębi
Minerał stabilny w dolnym płaszczu nie zawsze przetrwa spadek ciśnienia w tej samej strukturze krystalicznej. Może przekształcić się w zestaw faz stabilnych przy powierzchni. Badacze potrafią jednak rozpoznać takie produkty przemiany i zrekonstruować minerał macierzysty na podstawie składu, tekstury i eksperymentów wysokociśnieniowych. Diament działa tu jak mechaniczna osłona, która może utrzymać podwyższone ciśnienie we wrostku i ograniczyć część zmian. Dlatego nawet przeobrażona inkluzja może być świadectwem warunków panujących znacznie głębiej.
Izotopy węgla opowiadają o obiegu między powierzchnią a płaszczem
Sam diament również niesie informację chemiczną. Stosunki izotopów węgla i skład innych pierwiastków mogą wskazywać, czy materiał miał źródło typowo płaszczowe, czy zawiera ślady węgla, który wcześniej uczestniczył w procesach przy powierzchni, a następnie został wciągnięty w głąb przez subdukcję. Zestawienie takich sygnałów z minerałami głębokiego płaszcza pokazuje, że obieg pierwiastków nie kończy się na skorupie. Materia może pokonać setki kilometrów w dół, zostać zamknięta w diamencie i po długim czasie wrócić na powierzchnię w magmie.