GeografiaWnętrze Ziemi i budowa planety

Niektóre granice głęboko w Ziemi powstają bez zmiany składu chemicznego

Na głębokościach około 410 i 660 km fale sejsmiczne napotykają wyraźne zmiany prędkości. Można by pomyśleć, że oznacza to przejście do zupełnie innych skał. Tymczasem dużą część efektu wywołują przemiany fazowe minerałów: te same podstawowe składniki układają atomy w inne, gęstsze struktury krystaliczne pod wpływem rosnącego ciśnienia. Oliwin przechodzi kolejno w formy wysokociśnieniowe, a przy około 660 km powstają minerały typowe dla dolnego płaszcza. Ziemia może więc mieć wyraźną „granicę” sejsmiczną bez klasycznej granicy chemicznej.

Schemat przemian fazowych oliwinu podczas przechodzenia z górnego płaszcza przez strefę przejściową do dolnego płaszcza.
Schemat przemian fazowych oliwinu podczas przechodzenia z górnego płaszcza przez strefę przejściową do dolnego płaszcza.Smcminn1234 / B. Jankuloski / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0 · CC BY-SA 4.0

Ten sam skład, inna struktura

Diament i grafit są klasycznym przykładem tego, że sposób ułożenia atomów może całkowicie zmienić właściwości materiału mimo tego samego składu chemicznego. W płaszczu zachodzi podobna zasada. Wraz ze wzrostem ciśnienia minerały o określonym składzie przestają być najstabilniejszą formą i reorganizują sieć krystaliczną. Oliwin dominujący w górnym płaszczu przekształca się w wadsleyit, potem ringwoodyt, a jeszcze głębiej w zestaw minerałów obejmujący bridgmanit i ferroperyklaz. Każda z tych struktur inaczej reaguje na ściskanie i ścinanie.

Dlaczego sejsmometr widzi przemianę kryształu

Prędkość fal P i S zależy od gęstości i modułów sprężystości materiału. Gdy minerał przechodzi w gęstszą strukturę, oba parametry mogą zmienić się na tyle, że fala ulega mierzalnemu załamaniu lub częściowemu odbiciu. Globalnie szczególnie wyraźne są nieciągłości w pobliżu 410 i 660 km, które wyznaczają strefę przejściową płaszcza. Ich dokładna głębokość nie jest wszędzie identyczna, ponieważ warunki przemiany zależą również od temperatury i składu.

Granice stają się termometrem głębokiego płaszcza

Położenie przemiany fazowej zależy od ciśnienia i temperatury. Jeśli dany obszar płaszcza jest chłodniejszy lub cieplejszy od otoczenia, granice 410 i 660 km mogą przesunąć się w przeciwnych kierunkach. Sejsmolodzy wykorzystują te odchylenia do wnioskowania o temperaturze i przepływie materiału w strefie przejściowej. Oznacza to, że jedna obserwowana „warstwa” niesie informację nie tylko o mineralogii, ale także o dynamice niewidocznego wnętrza.

Dlaczego to komplikuje prosty obraz cebuli

Podręcznikowa Ziemia wygląda czasem jak zestaw jednorodnych powłok oddzielonych ostrymi liniami. W rzeczywistości część granic wynika ze zmiany składu, część ze stanu skupienia, część z własności mechanicznych, a część z przemian krystalicznych. Strefa przejściowa jest świetnym przykładem tej złożoności. Materiał może zachować podobny ogólny skład chemiczny, ale pod wpływem ciśnienia przyjąć tak inne struktury mineralne, że całe jego właściwości sejsmiczne zauważalnie się zmienią.

Oliwin zmienia strukturę, choć zachowuje podobną chemię

W górnym płaszczu ważnym minerałem jest oliwin. Wraz ze wzrostem ciśnienia jego atomy mogą układać się w gęstsze struktury: najpierw powstają wysokociśnieniowe fazy takie jak wadsleyit i ringwoodyt. Jeszcze głębiej, w pobliżu granicy około 660 km, ringwoodyt rozpada się na inne minerały charakterystyczne dla dolnego płaszcza, w tym bridgmanit i ferroperyklaz. Nie trzeba więc doprowadzić nowego zestawu pierwiastków, aby własności sejsmiczne wyraźnie się zmieniły. Wystarczy przebudowa tego samego materiału pod wpływem ciśnienia.

Temperatura przesuwa głębokość przemian

Granice fazowe nie zależą wyłącznie od ciśnienia. Temperatura zmienia warunki, przy których jedna struktura staje się stabilniejsza od drugiej. Dlatego ta sama nieciągłość może występować nieco płycej lub głębiej w różnych częściach płaszcza. Sejsmolodzy wykorzystują takie odchylenia do wnioskowania o chłodnych i gorących anomaliach, na przykład w pobliżu subdukujących płyt. Z pozornie prostej informacji o głębokości odbicia fali można więc uzyskać wskazówkę na temat temperatury setki kilometrów pod powierzchnią.

Granice fazowe pomagają śledzić zimne płyty

Chłodna subdukująca płyta może przesuwać głębokość niektórych przemian mineralnych względem otaczającego płaszcza. Sejsmolodzy badają więc topografię nieciągłości 410 i 660 km, aby uzyskać dodatkową informację o temperaturze i przepływie materiału. Granica, która na szkolnym przekroju wygląda jak idealna pozioma linia, w rzeczywistej Ziemi może być pofałdowana przez dynamikę płaszcza.

#410 km#660 km#oliwin#ringwoodyt#strefa przejściowa
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki