Biologia i przyrodaZmysły i niezwykłe sposoby postrzegania świata

Niektóre krewetki modliszkowe potrafią wykrywać kołową polaryzację światła

Człowiek zwykle opisuje światło przez jasność i kolor, ale fala świetlna ma też polaryzację. Niektóre stomatopody potrafią analizować nie tylko polaryzację liniową, lecz również kołową — właściwość, której ludzkie oko nie rozpoznaje. Badania wykazały zarówno odpowiednią budowę fotoreceptorów, jak i zachowania świadczące o rozróżnianiu sygnałów kołowo spolaryzowanych. U niektórych gatunków wzory na ciele również odbijają takie światło, a eksperymenty wskazują, że może ono uczestniczyć w komunikacji i wyborze schronienia. Ich świat wizualny zawiera więc wymiar, którego nasze oczy praktycznie nie mają.

Schemat budowy polaryzacyjnej oka krewetki modliszkowej, pokazujący układ fotoreceptorów i mikrokosmków odpowiedzialnych za analizę polaryzacji.
Schemat budowy polaryzacyjnej oka krewetki modliszkowej, pokazujący układ fotoreceptorów i mikrokosmków odpowiedzialnych za analizę polaryzacji.Martin How, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Polaryzacja jako dodatkowa cecha światła

Fala elektromagnetyczna ma kierunek drgań pola elektrycznego. Gdy kierunek ten zmienia się w uporządkowany sposób, mówimy o polaryzacji. Człowiek bez przyrządów jest na nią w dużej mierze niewrażliwy, ale wiele bezkręgowców wykorzystuje polaryzację liniową do nawigacji lub zwiększania kontrastu.

Stomatopody idą o krok dalej

U części stomatopodów wykazano zdolność do analizy światła kołowo spolaryzowanego, w którym kierunek pola obraca się podczas propagacji fali. Jest to niezwykle rzadka modalność sensoryczna. Badania fizjologiczne i optyczne pokazały, że wyspecjalizowane elementy oka mogą działać podobnie do ćwierćfalówki znanej z optyki, przekształcając polaryzację kołową w formę, którą kolejne fotoreceptory mogą analizować.

Biologiczna optyka w pojedynczym omatidium

W odpowiednich rzędach środkowego pasa oka komórki R8 mają właściwości opóźniacza ćwierćfalowego dla części widma. Leżące niżej receptory są ustawione tak, aby rozróżniać powstałe orientacje polaryzacji liniowej. To wyjątkowy przypadek, w którym mikrostruktura receptora działa jednocześnie jak element optyczny i część układu nerwowego.

Sygnał, którego wielu odbiorców nie widzi

Badania na Gonodactylaceus falcatus wykazały, że zwierzęta potrafią rozróżniać kołową polaryzację oraz że ich ciało wytwarza silnie kołowo spolaryzowane wzory. W eksperymencie informacja ta wpływała na unikanie zajętych schronień. Taki kanał komunikacyjny może być mniej widoczny dla organizmów pozbawionych odpowiednich receptorów.

Więcej niż kolor

Ten przykład pokazuje, że pytanie „jakie kolory widzi zwierzę?” bywa zbyt wąskie. Układ wzrokowy może analizować właściwości światła niemal nieobecne w ludzkiej świadomości wzrokowej. Dla stomatopoda dwa pola identyczne dla człowieka pod względem koloru i jasności mogą różnić się polaryzacją i nieść odmienną informację.

Jak oko rozdziela skręt polaryzacji

Polaryzacja kołowa może być lewo- albo prawoskrętna. Sam typowy fotoreceptor z równoległymi mikrokosmkami najlepiej rozróżnia polaryzację liniową, więc stomatopod potrzebuje dodatkowej optyki. Warstwa R8 zmienia fazę składowych światła podobnie do syntetycznej ćwierćfalówki, przez co informacja o skrętności zostaje zamieniona na orientację polaryzacji liniowej. Dopiero wtedy receptory R1–R7 mogą ją porównać. To niezwykłe, bo elementem optycznym jest nie martwa przezroczysta struktura, lecz sama część fotoreceptora. Układ łączy więc filtr, przetwornik i detektor w bardzo małej objętości.

Po co wykrywać tak egzotyczną cechę

W wodzie światło spolaryzowane powstaje przy odbiciach i rozpraszaniu, a powierzchnie ciała niektórych stomatopodów generują charakterystyczne sygnały polaryzacyjne. Eksperymenty z wyborem schronienia pokazały, że kołowa polaryzacja może wpływać na zachowanie wobec zajętych nor. Nie należy jednak zakładać, że każda odmiana stomatopoda używa tego zmysłu tak samo lub że cały kanał służy wyłącznie komunikacji. Różne gatunki mają różną budowę oczu i wzory ciała. Najmocniejszy wniosek brzmi: istnieje biologiczny układ zdolny rozróżniać cechę światła, której większość kręgowców w ogóle nie rejestruje. Kołowa polaryzacja jest szczególnym przypadkiem, bo kierunek pola elektrycznego światła obraca się podczas propagacji fali. Dla ludzkiego oka dwie wiązki różniące się wyłącznie skrętnością mogą wyglądać identycznie. U stomatopodów wyspecjalizowane struktury optyczne w oku mogą przekształcać taki sygnał w formę dostępną fotoreceptorom. Dzięki temu część ich świata wizualnego ma dodatkowy wymiar, którego nie da się wiernie oddać na zwykłej fotografii lub ekranie RGB.

#komunikacja#optyka biologiczna#polaryzacja#stomatopody#wzrok
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki