Niewidoczny zwarty obiekt można wykryć po przesunięciu światła odległej gwiazdy
Samotna czarna dziura bez dysku akrecyjnego może praktycznie nie emitować światła, ale jej masa nadal zakrzywia czasoprzestrzeń. Gdy taki ciemny obiekt przechodzi na niebie przed odległą gwiazdą, działa jak mikrosoczewka grawitacyjna: gwiazda chwilowo jaśnieje, a jej pozorna pozycja wykonuje maleńkie przesunięcie. Połączenie fotometrii i astrometrii pozwala oszacować masę niewidocznej soczewki. Metoda może więc znajdować kandydatów na samotne czarne dziury bez obserwowania ich własnego promieniowania. W konkretnych przypadkach rozróżnienie czarnej dziury od gwiazdy neutronowej może jednak pozostać niejednoznaczne.
Grawitacja zastępuje światło własne obiektu
Większość znanych czarnych dziur o masach gwiazdowych wykrywano dzięki materii pobieranej z gwiazdy towarzyszącej albo dzięki falom grawitacyjnym ze zderzeń. Samotna czarna dziura, która nie akreuje znaczącej ilości gazu, może być elektromagnetycznie niemal niewidzialna. Nie znika jednak jej pole grawitacyjne. Jeżeli ustawi się niemal dokładnie na linii widzenia do bardziej odległej gwiazdy, zakrzywia jej promienie świetlne i tworzy zjawisko mikrosoczewkowania.
Gwiazda może pojaśnieć bez fizycznej zmiany
Przy mikrosoczewkowaniu teleskop zwykle nie rozdziela dwóch lub więcej mikroskopijnie odseparowanych obrazów gwiazdy tła. Ich światło sumuje się, więc obserwowany obiekt przez pewien czas wydaje się jaśniejszy. Charakter krzywej blasku zależy od geometrii przejścia i tzw. promienia Einsteina. Samo pojaśnienie nie mówi jednak jednoznacznie, czy soczewką jest zwykła słaba gwiazda, biały karzeł, gwiazda neutronowa czy czarna dziura.
Astrometria dodaje brakującą informację
Soczewkowanie zmienia nie tylko jasność, ale też położenie środka światła nierozdzielonych obrazów. To przesunięcie astrometryczne może mieć skalę milisekund łuku i utrzymywać się długo przy masywnych, powoli poruszających się soczewkach. Hubble potrafi mierzyć tak drobne zmiany położenia na przestrzeni wielu epok obserwacyjnych. Gdy połączy się astrometrię z czasem trwania i kształtem zdarzenia fotometrycznego oraz informacją o ruchu względnym, można znacznie lepiej ograniczyć masę soczewki.
Głośny przykład pokazał również trudność metody
Zdarzenie OGLE-2011-BLG-0462/MOA-2011-BLG-191 było analizowane jako kandydat na pierwszy samotny obiekt zwarty wykryty astrometrycznym mikrosoczewkowaniem. Różne zespoły, pracując z częściowo tymi samymi danymi Hubble'a i obserwacjami naziemnymi, otrzymały różne oszacowania masy. Jedna z analiz wskazywała czarną dziurę, inna pozostawiała możliwość gwiazdy neutronowej lub niskomasowej czarnej dziury. To ważna lekcja: sama metoda jest realna, lecz interpretacja pojedynczego zdarzenia wymaga bardzo precyzyjnego modelowania.
Po co szukać samotnych czarnych dziur
Ewolucja masywnych gwiazd powinna pozostawiać w Drodze Mlecznej wiele czarnych dziur, z których tylko niewielka część znajduje się w jasnych układach podwójnych. Mikrosoczewkowanie daje możliwość zbadania populacji, która inaczej byłaby prawie niewidzialna. Rozkład ich mas i prędkości może testować modele eksplozji supernowych, zapadania gwiazd i tzw. natal kicks. W przyszłych szerokich przeglądach nieba połączenie wielu zdarzeń powinno być ważniejsze statystycznie niż pojedynczy spektakularny kandydat.
Długi czas zdarzenia jest wskazówką, lecz nie dowodem dużej masy
Masywna soczewka ma większy promień Einsteina, więc przy podobnym ruchu względnym może powodować zdarzenie trwające dłużej. Z tego powodu wielomiesięczne mikrosoczewkowania są dobrymi kandydatami do poszukiwania czarnych dziur. Sam czas trwania jest jednak degenerowany z prędkością i odległościami: lekki obiekt poruszający się wolno może naśladować cięższy poruszający się szybciej. Astrometryczny ruch centroidu pomaga tę degenerację przełamać, a brak wykrywalnego światła soczewki eliminuje część zwykłych gwiazd. Najmocniejsze identyfikacje wymagają więc kombinacji wielu rodzajów danych, a nie jednego efektownego pojaśnienia.