Ol Doinyo Lengai wyrzuca lawę inną niż prawie wszystkie inne wulkany
Większość law kojarzy się ze stopionymi krzemianami rozgrzanymi do ponad 1000°C. Ol Doinyo Lengai w Tanzanii potrafi jednak wylewać natrokarbonatyt — niezwykłą lawę bogatą w węglany sodu i potasu, której temperaturę podczas erupcji mierzono na około 500–600°C. To najniższe znane temperatury erupcji magmy. Świeża lawa może być bardzo płynna i ciemna, a po kontakcie z wilgocią szybko jaśnieje i ulega chemicznym przemianom. Dzięki temu ten sam potok lawowy może w krótkim czasie wyglądać zupełnie inaczej niż typowe czarne bazaltowe pola lawowe.

Lawa, która łamie stereotyp lawy
Ol Doinyo Lengai leży we wschodnioafrykańskim ryfcie i jest wyjątkowy nawet wśród aktywnych wulkanów. Historycznie obserwowano tu erupcje natrokarbonatytów — magm, w których dużą rolę odgrywają węglany sodu i potasu, a nie krzemiany dominujące w większości znanych law. Smithsonian Global Volcanism Program określa Lengai jako jedyny znany wulkan, który w czasach historycznych wyrzucał takie lawy. To sprawia, że nie jest on po prostu „kolejnym aktywnym stożkiem”, ale naturalnym laboratorium bardzo nietypowej chemii magmy.
Dlaczego jest tak chłodna
Skład chemiczny wpływa na temperaturę, w której stopiona skała pozostaje płynna. Natrokarbonatyt może wydostawać się na powierzchnię przy około 500–600°C, podczas gdy typowe lawy bazaltowe są zwykle znacznie gorętsze. W geologii to ogromna różnica. Nadal jest to materiał śmiertelnie niebezpieczny, ale w świetle dnia świeża lawa Lengai może wyglądać niemal czarno zamiast intensywnie świecić czerwienią. Jej wyjątkowo niska lepkość sprawia też, że potrafi rozpływać się cienkimi, szybko przemieszczającymi się strugami po dnie krateru.
Dlaczego potok zmienia wygląd
Świeży natrokarbonatyt jest chemicznie nietrwały w warunkach panujących na powierzchni Ziemi. Minerały węglanowe reagują z wilgocią atmosferyczną i wodą, a powierzchnia lawy szybko wietrzeje. Ciemny świeży materiał może zatem w stosunkowo krótkim czasie szarzeć i bieleć. To odwraca intuicję wyniesioną z obserwacji bazaltów, których czarne powierzchnie mogą pozostawać rozpoznawalne przez bardzo długi czas. Na Lengai krajobraz lawowy zmienia się nie tylko przez erozję, ale również przez szybką przemianę chemiczną samej skały.
Nie każda erupcja Lengai wygląda tak samo
Wyjątkowa lawa nie oznacza, że cały wulkanizm Lengai jest spokojnym wylewaniem chłodnego płynu. Wulkan przechodził także fazy bardziej eksplozywne, związane z innym charakterem magmy i wyrzucaniem materiału piroklastycznego. Po okresach gwałtownej aktywności morfologia krateru potrafiła zmieniać się bardzo wyraźnie. Dlatego natrokarbonatyt jest najciekawszą cechą Lengai, ale nie powinien być traktowany jako pełny opis zachowania wulkanu.
Dlaczego ten przypadek jest ważny
Lengai pokazuje, że słowo „lawa” obejmuje znacznie większą różnorodność niż sugerują szkolne ilustracje. Temperatura, lepkość, barwa i tempo wietrzenia nie są stałymi własnościami każdej lawy; wynikają między innymi z jej składu. Jeden konkretny wulkan pozwala więc zobaczyć związek między geochemią a krajobrazem niemal bezpośrednio: zmiana składu stopionej skały prowadzi do zupełnie innego sposobu płynięcia, stygnięcia i przeobrażania się po erupcji.
Płynność nie wynika wyłącznie z temperatury
Można by oczekiwać, że chłodniejsza lawa będzie bardziej lepka, bo większość stopów gęstnieje podczas stygnięcia. W Lengai intuicja zawodzi, ponieważ skład chemiczny ma równie fundamentalne znaczenie jak sama temperatura. Natrokarbonatyt zawiera dużo składników, które obniżają temperaturę topnienia i pozwalają zachować bardzo małą lepkość w zakresie, w którym typowa magma krzemianowa byłaby już znacznie sztywniejsza. Dlatego „chłodniejsza” nie oznacza tutaj „wolniejsza”. To dobry przykład, że własności lawy trzeba rozpatrywać łącznie: temperatura i skład decydują o zachowaniu stopu razem.
Ta niezwykłość ma granice
Określenie „jedyny wulkan z lawą karbonatytową” dotyczy historycznie obserwowanych erupcji natrokarbonatytu i nie oznacza, że skały karbonatytowe nie istnieją w innych miejscach. Geolodzy znają dawne intruzje i skały karbonatytowe z wielu regionów świata. Wyjątkowość Lengai polega na tym, że można badać taki materiał jako współczesną, aktywnie wydobywającą się lawę. Dzięki temu procesy znane zwykle z zastygłego zapisu geologicznego dają się obserwować niemal bezpośrednio.