Pająk może „słyszeć” bez uszu dzięki włoskom reagującym na ruch powietrza
Pająki nie mają błon bębenkowych takich jak ssaki, ale nie oznacza to, że nie odbierają dźwięków z powietrza. U skakunów Phidippus audax wykazano reakcje behawioralne i neuronalne na niskie tony docierające nawet z odległości kilku metrów. Mechaniczne pobudzenie włosków na przednich nogach aktywowało te same jednostki nerwowe, które odpowiadały na bodźce akustyczne. Włoski działają jako czujniki ruchu cząsteczek powietrza, a nie ciśnienia na błonie bębenkowej. „Słuch” może więc powstać z zupełnie innego typu mechanoreceptora niż ludzkie ucho.
.jpg)
Dźwięk ma dwa oblicza
Fala dźwiękowa wiąże się zarówno ze zmianami ciśnienia, jak i ruchem cząsteczek ośrodka. Ludzkie ucho z błoną bębenkową jest przede wszystkim detektorem ciśnienia. Cienki włosek może natomiast reagować bezpośrednio na ruch powietrza i uginać się pod wpływem jego prędkości.
Trichobotria jak mikroskopijne anteny mechaniczne
Na odnóżach wielu pająków znajdują się bardzo lekkie włoski zwane trichobotriami. Są osadzone tak, że minimalny przepływ powietrza może je wychylić i pobudzić komórkę nerwową u podstawy. U niektórych gatunków pozwala to wykrywać skrzydła owada lub podmuch poprzedzający ruch drapieżnika.
Skakun słyszy z metrów, nie centymetrów
W badaniu na Phidippus audax dźwięki około 80 Hz wywoływały reakcję zastygania. Rejestracje z mózgu pokazywały odpowiedzi na bodźce w zakresie niskich częstotliwości także przy źródle oddalonym o ponad 3 metry w warunkach eksperymentalnych. To znacznie dalej niż klasyczna strefa przepływu bezpośrednio wokół poruszającego się obiektu.
Dowód prowadzi do włosków na nogach
Gdy badacze mechanicznie poruszali włoskami na przednich odnóżach, pobudzali jednostki nerwowe reagujące również na dźwięk. Wynik nie oznacza, że każdy włos pająka jest „uchem”, ale wskazuje, że wyspecjalizowane mechanoreceptory mogą pełnić funkcję akustyczną.
To nadal można nazywać słuchem
Definicje słuchu bywają skupione na ludzkiej anatomii, lecz z punktu widzenia funkcji liczy się wykrywanie informacji niesionej przez drgania powietrza. Pająk osiąga ten efekt bez błony bębenkowej, kosteczek i ślimaka. Ewolucja ponownie rozwiązała ten sam problem przy użyciu zupełnie innej konstrukcji.
Dlaczego niska częstotliwość dobrze porusza włos
Bardzo lekki włosek ma własną charakterystykę mechaniczną. W niskim zakresie częstotliwości ruch cząsteczek powietrza może skutecznie wprawiać go w drganie, podczas gdy przy innych częstotliwościach odpowiedź słabnie. Dlatego skakun z doświadczenia reagował szczególnie dobrze na dźwięki rzędu dziesiątek i setek herców, a nie na cały zakres słyszalny człowieka. Zmysł jest dostrojony do biologicznie użytecznych zdarzeń, np. niskoczęstotliwościowych odgłosów potencjalnych drapieżników. To kolejny powód, by nie pytać po prostu „czy pająk słyszy?”, lecz „jakie składowe dźwięku jego receptor zamienia w informację?”.
Słyszenie nie musi mieć jednego narządu
U pająka układ mechanosensoryczny obejmuje nie tylko trichobotria, ale także szczelinowe sensilla reagujące na naprężenia w oskórku oraz inne czujniki drgań. W zależności od tego, czy bodziec przychodzi przez powietrze, podłoże czy pajęczynę, względne znaczenie receptorów się zmienia. Granica między „słuchem” a „dotykiem wibracyjnym” staje się więc mniej wyraźna niż u człowieka. Z perspektywy fizyki wszystkie te kanały przetwarzają ruch mechaniczny, lecz z perspektywy ekologii niosą informacje z różnych odległości i o różnych źródłach. Pająki pokazują, że nasze szkolne pięć zmysłów jest słabym szablonem do opisywania różnorodności zwierząt. Wrażliwe włoski działają dlatego, że cząsteczki powietrza wprawiane w ruch przez falę dźwiękową wykonują niewielkie ruchy oscylacyjne. Długi, lekki włos może się pod ich wpływem odchylić, a receptor u jego nasady zamienia ten ruch na sygnał nerwowy. Przy małych odległościach ruch cząstek może nieść wystarczającą informację nawet wtedy, gdy klasyczne ucho ciśnieniowe nie występuje. To pokazuje, że „dźwięk” można biologicznie odebrać przez pomiar różnych fizycznych składników tej samej fali.