Penicylina wykorzystuje naprężony czteroczłonowy pierścień jako chemiczną pułapkę na bakteryjny enzym
Penicyliny zawierają β-laktam — czteroczłonowy cykliczny amid. Zwykły amid jest stabilizowany przez delokalizację wolnej pary azotu do karbonylu i preferuje geometrię płaską. Mały pierścień penicyliny wymusza odkształconą, bardziej piramidalną geometrię azotu i ogranicza tę stabilizację, przez co karbonyl staje się bardziej elektrofilowy. W centrum aktywnym białek PBP/transpeptydaz seryna atakuje β-laktam i otwiera pierścień, tworząc trwały acyloenzym. Bakteria traci zdolność prawidłowego sieciowania peptydoglikanu. Geometryczne naprężenie jednego małego pierścienia zostaje zamienione w selektywną reakcję z enzymem.
β-laktam jest amidem zamkniętym w kwadracie
Pierścień zawiera trzy atomy C i jeden N z grupą karbonylową. Cztery atomy wymuszają kąty i torsje dalekie od preferowanej geometrii zwykłego amidu.
Zwykły amid jest silnie rezonansowo stabilizowany
Wolna para N może delokalizować się do C=O, nadając C–N częściowo podwójny charakter. Wymaga to dobrego ustawienia orbitali i prawie płaskiego fragmentu O=C–N.
β-Laktam jest ciekawy, bo jego reaktywność wynika z kilku nakładających się efektów. Naprężenie pierścienia zwiększa korzyść energetyczną otwarcia, a piramidalizacja azotu zmniejsza rezonans nN→π*C=O, przez co karbonyl jest bardziej podobny do reaktywnego estru niż do zwykłego, silnie stabilizowanego amidu. Jednocześnie odpowiednie podstawniki i skondensowany pierścień penicyliny ustawiają cząsteczkę w kieszeni PBP. Samo naprężenie nie wystarczyłoby do selektywności biologicznej.
Pierścień osłabia nakładanie
W β-laktamie azot jest bardziej piramidalny, a orbitale gorzej ustawione. C=O ma przez to większy charakter zwykłego karbonylu i jest bardziej podatny na atak nukleofilowy niż w typowym amidzie.
Naturalnym substratem transpeptydazy jest końcówka D-Ala-D-Ala peptydu ściany komórkowej. Aktywna seryna tworzy acyloenzym, z którego następnie korzysta grupa aminowa sąsiedniego łańcucha, budując cross-link. β-Laktam naśladuje geometrię i reaktywność przejściowego acylującego fragmentu, ale po przyłączeniu tworzy adukt, z którego enzym nie potrafi szybko przejść dalej. Jest więc mechanizmowo ukierunkowanym inhibitorem samobójczym.
Enzym bierze β-laktam za substrat przejściowy
Transpeptydazy normalnie tworzą cross-linki peptydoglikanu przez reaktywny acyloenzym serynowy. β-laktam naśladuje fragment naturalnego substratu i wchodzi do aktywnego miejsca.
Seryna otwiera pierścień
Grupa –OH aktywnej seryny atakuje karbonyl antybiotyku. Pierścień pęka, a penicylinowy fragment zostaje kowalencyjnie przyłączony do enzymu jako acyloenzym.
Różne klasy β-laktamów zmieniają naprężenie i kształt przez fuzję innych pierścieni. Penicyliny mają pięcioczłonowy pierścień tiazolidynowy, cefalosporyny sześcioczłonowy dihydrotiazynowy, karbapenemy inny układ nienasycony. Te zmiany modyfikują reaktywność wobec PBP, odporność na β-laktamazy i farmakokinetykę. Wspólny czteroczłonowy amid jest rdzeniem, ale otaczający szkielet stroi jego zachowanie.
Deacylacja jest niezwykle wolna
W zwykłym cyklu katalitycznym acyloenzym szybko reaguje dalej. Penicylinowy adukt ma geometrię utrudniającą następny etap, więc białko PBP zostaje funkcjonalnie unieczynnione.
Odporność bakterii także jest chemią pierścienia
β-laktamazy przyspieszają hydrolizę pierścienia zanim antybiotyk dotrze do PBP lub uwalniają enzym z acylointermediatu. Chemicy odpowiadają modyfikacją podstawników i inhibitorami β-laktamaz. Mały naprężony pierścień stał się polem ewolucyjnego wyścigu enzymów.
β-Laktamazy rozwiązują problem przez bardzo szybkie otwarcie antybiotyku. Serynowe enzymy tworzą acyloenzym podobnie do PBP, ale ich aktywne miejsce sprawnie aktywuje wodę i deacyluje się, uwalniając nieaktywny otwarty produkt. Metalo-β-laktamazy wykorzystują Zn²⁺ do aktywacji wody bez kowalencyjnego serynowego intermediat. Ta sama naprężona grupa funkcyjna spotyka więc enzymy, które zostały ewolucyjnie zoptymalizowane albo do utknięcia, albo do szybkiego rozbrojenia pułapki.
Penicyliny nie zabijają każdej bakterii jednakowo, ponieważ cel jest najważniejszy podczas aktywnego budowania ściany komórkowej, a skład PBP i dostępność antybiotyku różnią się między gatunkami. Bakterie Gram-ujemne mają dodatkową błonę zewnętrzną, przez którą lek musi przejść kanałami porinowymi. Modyfikacja bocznego łańcucha β-laktamu może zmienić przenikanie i odporność na kwas bez zmiany podstawowego mechanizmu acylacji. Chemia medyczna nie poprawia więc penicyliny przez „zwiększanie naprężenia” w nieskończoność, lecz przez strojenie całej cząsteczki wokół reaktywnego rdzenia.
Podobieństwo β-laktamu do naturalnego stanu przejściowego jest przykładem ogólnej strategii inhibitorów: najlepiej wiążący ligand często przypomina geometrię, którą substrat przyjmuje podczas reakcji, a nie jego spokojny stan podstawowy. Penicylina dodatkowo idzie krok dalej i reaguje kowalencyjnie. Kształt plus reaktywność dają pułapkę skuteczniejszą niż samo silne niekowalencyjne związanie.