PolskaPolska nauka, wynalazki i odkrycia

Pierwsze hiperjądro znaleziono w Warszawie w śladach promieniowania kosmicznego

W 1952 roku Marian Danysz i Jerzy Pniewski zauważyli w emulsji jądrowej niezwykły ślad, a w 1953 roku opublikowali interpretację: był to rozpad fragmentu jądra zawierającego cząstkę lambda. Tak powstał pierwszy zidentyfikowany przypadek hiperjądra — jądra atomowego, w którym obok protonów i neutronów znajduje się hiperon. Odkrycie otworzyło nową dziedzinę fizyki jądrowej. Zaskakujące jest to, że egzotyczny stan materii nie został początkowo wytworzony w wielkim akceleratorze, lecz wyłowiony ze śladów pozostawionych przez cząstki promieniowania kosmicznego w materiale fotograficznym.

Jądro z „obcym” składnikiem

Typowe jądro atomowe zbudowane jest z protonów i neutronów. Obie te cząstki należą do baryonów i składają się z kwarków u oraz d. Hiperon lambda zawiera dodatkowo kwark dziwny, dlatego wnosi do jądra własność nazywaną dziwnością. Gdy taka cząstka zostanie związana z nukleonami, powstaje hiperjądro. Nie jest to nowy pierwiastek chemiczny w zwykłym sensie, lecz egzotyczny stan jądra. Lambda żyje znacznie krócej niż proton, więc hiperjądro również jest nietrwałe i ujawnia się poprzez charakterystyczny rozpad.

Detektor, który wyglądał jak fotografia

W połowie XX wieku jednym z podstawowych narzędzi fizyki cząstek były emulsje jądrowe — specjalne grube materiały fotograficzne, w których naładowane cząstki pozostawiały mikroskopijne tory. Płytki wystawiano m.in. na promieniowanie kosmiczne, a następnie badacze oglądali je pod mikroskopem i rekonstruowali zdarzenia na podstawie długości, zakrzywienia oraz gęstości śladów. To praca zupełnie inna niż dzisiejsza analiza miliardów zdarzeń komputerowo. Odkrycie mogło dosłownie polegać na zauważeniu jednego niezwykłego układu kresek w emulsji.

Co zobaczyli Danysz i Pniewski

W jednym z wysokoenergetycznych zderzeń powstał ciężki fragment jądra. Ślad wskazywał, że fragment wyhamował, a następnie po pewnym czasie rozpadł się, emitując cząstki. Energia i geometria rozpadu nie pasowały do zwykłego fragmentu jądrowego. Danysz i Pniewski zinterpretowali zdarzenie jako jądro zawierające związaną cząstkę lambda. CERN w późniejszych opracowaniach wskazuje to warszawskie odkrycie jako początek fizyki hiperjąder. Obserwacja pochodziła z 1952 roku, a krótka praca została opublikowana w 1953 roku — stąd w źródłach pojawiają się obie daty.

Dlaczego lambda może przez chwilę pozostać w jądrze

Oddziaływanie silne może związać lambdę z nukleonami podobnie jak wiąże protony i neutrony, choć szczegóły sił są inne. Dodatkowo lambda jest najlżejszym hiperonem z dziwnością -1, dlatego w jądrze nie może natychmiast zniknąć poprzez zwykłe silne oddziaływanie zachowujące dziwność. Ostatecznie rozpada się oddziaływaniem słabym. To daje fizykom krótki, ale mierzalny czas na badanie jądra z nietypowym składnikiem. Hiperjądro działa więc jak eksperymentalne laboratorium sił między baryonami.

Po co badać coś tak nietrwałego

Hiperjądra pozwalają sprawdzać, jak zachowuje się materia jądrowa po dodaniu cząstki zawierającej kwark dziwny. Dane o ich energiach wiązania i rozpadach pomagają testować modele oddziaływań silnych. Mają także znaczenie dla astrofizyki gęstej materii, ponieważ w ekstremalnych warunkach wnętrz gwiazd neutronowych mogą pojawiać się hiperony. Jeden mikroskopijny ślad z początku lat 50. zapoczątkował zatem program badawczy łączący fizykę jądrową, fizykę cząstek i pytania o materię w najgęstszych obiektach kosmicznych.

Ślad zamiast bezpośredniego zdjęcia

Hiperjądra nie oglądano jak obiektu pod zwykłym mikroskopem. W emulsji fotograficznej rejestrowano tory naładowanych cząstek powstających w oddziaływaniach promieniowania kosmicznego. Z geometrii śladów, ich zasięgu i produktów rozpadu fizycy wnioskowali, jaki nietypowy układ jądrowy musiał wcześniej istnieć. Odkrycie Danysza i Pniewskiego jest więc także historią metody: wiele cząstek elementarnych i krótkotrwałych stanów poznaje się nie przez „zobaczenie” ich samych, lecz przez rekonstrukcję zdarzenia z pozostawionych produktów. To jeden z fundamentów współczesnej fizyki wysokich energii.

#fizyka jądrowa#hiperjądro#Jerzy Pniewski#lambda#Marian Danysz#promieniowanie kosmiczne
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki