PolskaPolska nauka, wynalazki i odkrycia

Pierwsze potwierdzone egzoplanety odkryto przy pulsarze — pozostałości po eksplozji gwiazdy

W 1992 roku Aleksander Wolszczan i Dale Frail ogłosili odkrycie planet krążących wokół pulsara PSR B1257+12. Były to pierwsze potwierdzone planety poza Układem Słonecznym. Zaskoczenie było podwójne: astronomowie od dawna szukali planet przy zwykłych gwiazdach, tymczasem pierwszy pewny układ znaleziono przy pulsarze — szybko wirującej, silnie namagnesowanej gwieździe neutronowej, która powstaje po śmierci masywnej gwiazdy. Planety zdradziły obecność nie przez bezpośredni obraz, lecz przez maleńkie, okresowe zmiany czasu nadejścia niezwykle regularnych impulsów radiowych.

Aleksander Wolszczan w Centrum Astronomii w Piwnicach koło Torunia.
Aleksander Wolszczan w Centrum Astronomii w Piwnicach koło Torunia.Ludek / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0 · CC BY-SA 3.0

Kosmiczny zegar zamiast fotografii

Pulsar emituje wiązki promieniowania, które podczas obrotu przecinają kierunek Ziemi i tworzą serię impulsów radiowych. Niektóre pulsary są tak regularne, że można traktować je jak bardzo precyzyjne zegary. Jeśli pulsar ma planetę, oba ciała obiegają wspólny środek masy. Gwiazda neutronowa wykonuje więc mały ruch tam i z powrotem. Gdy jest nieco bliżej Ziemi, impulsy docierają odrobinę wcześniej; gdy dalej — odrobinę później. Tę okresową zmianę można zmierzyć, mimo że samej planety teleskop radiowy nie widzi.

Wolszczan, Frail i Arecibo

Wolszczan prowadził obserwacje pulsarów przy użyciu radioteleskopu Arecibo w Portoryko. Analiza PSR B1257+12 ujawniła regularne zaburzenia czasów nadejścia impulsów. Wspólnie z Dale’em Frailem zinterpretował je jako wpływ planet i opublikował wyniki w 1992 roku. Późniejsze obserwacje potwierdziły układ. NASA i Penn State wskazują go jako pierwsze potwierdzone odkrycie planet poza naszym Układem Słonecznym. To ważne słowo: wcześniej pojawiały się kandydatury i błędne ogłoszenia, ale system pulsara dostarczył trwałego, ilościowego potwierdzenia.

Dlaczego pulsar był tak zaskakującym gospodarzem

Gwiazda neutronowa jest pozostałością po gwałtownej ewolucji masywnej gwiazdy, często związanej z wybuchem supernowej. Naturalnie rodzi się pytanie: jak planety mogły przetrwać taki kataklizm? Możliwe scenariusze obejmują przetrwanie części wcześniejszego układu albo powstanie planet później, z dysku materii utworzonego po eksplozji lub w wyniku interakcji w układzie podwójnym. Szczegóły pochodzenia planet pulsara są trudniejsze niż sam fakt ich istnienia. Rekord nie powinien więc udawać, że znamy jedną pewną historię narodzin tego systemu.

Jak mały efekt zdradza masę planety

Amplituda i okres zmian czasu nadejścia impulsów pozwalają wyznaczać parametry orbitalne niewidocznego towarzysza. W przypadku kilku planet ich wzajemne oddziaływania mogą dodatkowo powodować subtelne odchylenia od prostych orbit keplerowskich. Analiza takich zmian pomaga potwierdzić, że mamy do czynienia z ciałami o masach planetarnych i ograniczać ich masy oraz orbity. To świetny przykład astronomii pośredniej: obiekt można odkryć bez pojedynczego piksela przedstawiającego jego tarczę.

Odkrycie zmieniło pytanie astronomów

Przed 1992 rokiem planety poza Układem Słonecznym były rozsądnym oczekiwaniem, ale nie istniał potwierdzony przykład. Odkrycie przy pulsarze pokazało, że układy planetarne mogą powstawać lub istnieć w środowiskach daleko bardziej ekstremalnych niż okolice Słońca. Trzy lata później odkryto 51 Pegasi b, pierwszą planetę przy gwieździe podobnej do Słońca, a liczba znanych egzoplanet zaczęła szybko rosnąć. Historycznie era egzoplanet rozpoczęła się jednak od obiektu, który bardzo mało przypominał oczekiwany „drugi Układ Słoneczny”.

Planety wykryte z zegara pulsara

Pulsar jest niezwykle regularnym źródłem impulsów radiowych, dlatego można traktować go jak kosmiczny zegar. Jeśli gwiazda neutronowa porusza się pod wpływem krążącej planety, odległość, jaką sygnał ma do pokonania do Ziemi, minimalnie się zmienia. Impulsy przychodzą wtedy trochę wcześniej lub później niż przewiduje model samotnego pulsara. Wolszczan i Frail nie zobaczyli więc planet bezpośrednio; wykryli ich grawitacyjny wpływ na rytm sygnałów. To właśnie precyzja „zegara” pulsara pozwoliła znaleźć obiekty o masach planetarnych w układzie, którego nikt nie uważał za oczywiste miejsce dla planet.

#Aleksander Wolszczan#Dale Frail#egzoplanety#PSR B1257+12#pulsar#radioastronomia
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki