AstronomiaCzarne dziury i granice grawitacji

Pierwsze „zdjęcie czarnej dziury” nie pokazuje bezpośrednio jej horyzontu

Słynny obraz M87* z 2019 roku jest niezwykły, ale jego ciemny środek nie jest fotografią materialnej powierzchni ani prostym konturem horyzontu zdarzeń. Event Horizon Telescope zarejestrował promieniowanie gorącej plazmy w otoczeniu czarnej dziury i jego zniekształcenie przez silną grawitację. Ciemna część to tzw. cień — obszar na obrazie powiększony przez zakrzywianie i przechwytywanie torów światła. EHT podaje, że średnica właściwego horyzontu jest około 2,5 razy mniejsza od średnicy rzucanego cienia w odpowiadającej mu skali obrazu. Zdjęcie pokazuje więc geometrię światła wokół czarnej dziury, a nie jej „czarną powierzchnię”.

Co naprawdę zarejestrował EHT

Event Horizon Telescope połączył radioteleskopy rozmieszczone na Ziemi w interferometr o efektywnej rozdzielczości odpowiadającej instrumentowi o rozmiarze planety. W 2019 roku współpraca EHT opublikowała obraz obiektu M87*: jasny, asymetryczny pierścień z ciemnym wnętrzem. Dane pochodziły z fal radiowych o długości około 1,3 mm emitowanych przez gorącą materię w bezpośrednim otoczeniu supermasywnej czarnej dziury. Sama czarna dziura nie emituje ani nie odbija światła zza horyzontu, więc nie można sfotografować jej tak jak powierzchni planety.

Horyzont, cień i jasny pierścień to trzy różne rzeczy

Horyzont zdarzeń jest granicą przyczynową. Cień to natomiast obszar na obrazie, z którego do obserwatora dociera znacznie mniej promieniowania, ponieważ część torów światła kończy się na horyzoncie, a pozostałe są silnie zakrzywiane. Jasny pierścień powstaje z emisji plazmy oraz jej relatywistycznego i grawitacyjnego przekształcenia. Te trzy elementy są ze sobą związane, ale nie pokrywają się geometrycznie. NASA zwraca uwagę, że cień widziany przez odległego obserwatora jest większy od samego horyzontu z powodu soczewkowania grawitacyjnego.

Dlaczego cień jest większy

W pobliżu czarnej dziury fotony nie lecą po liniach prostych znanych z płaskiej przestrzeni. Ich tory są geodezyjnymi zakrzywionej czasoprzestrzeni. Promienie, które w prostym rysunku minęłyby horyzont, mogą zostać odchylone; inne okrążają obiekt, zanim dotrą do teleskopu lub zostaną przechwycone. Istnieje krytyczny zestaw kierunków oddzielający fotony uciekające do dalekiego obserwatora od tych, które wpadają. To właśnie ta optyczna geometria sprawia, że obserwowany ciemny obszar nie jest po prostu rzutem rzeczywistej średnicy horyzontu.

Co mimo wszystko można z obrazu wywnioskować

Rozmiar i kształt pierścienia oraz cienia zależą przede wszystkim od stosunku masy czarnej dziury do jej odległości i od przewidywanej geometrii silnego pola grawitacyjnego. EHT porównał dane z ogromną biblioteką symulacji obejmujących zakrzywioną czasoprzestrzeń, gorącą plazmę i pola magnetyczne. Dla M87* uzyskano obraz zgodny z cieniem czarnej dziury o masie około 6,5 miliarda mas Słońca, oddalonej o około 55 milionów lat świetlnych. Wartość naukowa obrazu nie polega więc na zobaczeniu „powierzchni”, lecz na sprawdzeniu, czy światło zachowuje się tak, jak przewiduje ogólna teoria względności.

Dlaczego nazwa „zdjęcie czarnej dziury” jest skrótem

W języku popularnym określenie jest rozsądne — nigdy wcześniej nie uzyskano tak bezpośredniego obrazu struktur na skali horyzontu. Gdy jednak chcemy zrozumieć fizykę, trzeba pamiętać o skrócie myślowym. EHT fotografuje promieniowanie materii poza horyzontem, ukształtowane przez geometrię w jego pobliżu. Czarna dziura ujawnia się poprzez brak części światła i przez sposób, w jaki zakrzywia pozostałe promienie. Paradoksalnie więc najbardziej charakterystyczna część „zdjęcia” powstaje właśnie dlatego, że samej czarnej dziury nie można zobaczyć bezpośrednio.

#cień czarnej dziury#Event Horizon Telescope#horyzont zdarzeń#M87*#soczewkowanie grawitacyjne
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki