ChemiaPierwiastki i niezwykłe właściwości materii

Pluton ma sześć odmian krystalicznych przy zwykłym ciśnieniu i może gwałtownie zmieniać objętość podczas ogrzewania

Pluton jest jednym z najbardziej strukturalnie skomplikowanych metali. Przy ciśnieniu zbliżonym do atmosferycznego ma sześć głównych alotropów stałych oznaczanych od α do ε, a ich gęstości różnią się bardzo silnie — mniej więcej od 16 do prawie 20 g/cm³. Przejścia pomiędzy fazami mogą powodować wieloprocentowe zmiany objętości, a niektóre fazy zachowują się przy ogrzewaniu nietypowo. Ta niestabilność strukturalna była ogromnym problemem metalurgicznym: niewielka zmiana temperatury, składu lub domieszki może zmienić wymiar i własności mechaniczne próbki.

Sześć sieci krystalicznych jednego metalu

Los Alamos wymienia dla plutonu fazy α, β, γ, δ, δ′ i ε. Każda ma inny zakres stabilności temperaturowej i odmienną symetrię krystaliczną. Dodatkowa faza ζ pojawia się pod określonym ciśnieniem.

Gęstość zmienia się niezwykle mocno

Dane LANL pokazują zakres od około 19,8 g/cm³ dla α-Pu do około 16 g/cm³ dla fazy δ. To różnica bliska 20%. W większości zwykłych metali przemiany fazowe nie powodują aż tak dramatycznych zmian objętości.

Faza δ plutonu jest szczególnie ważna technologicznie, bo ma strukturę regularną ściennie centrowaną i jest bardziej plastyczna niż skomplikowana monocliniczna faza α. Czysty pluton utrzymuje δ dopiero w podwyższonej temperaturze, ale niewielki dodatek galu pozwala stabilizować ją bliżej warunków pokojowych. To przykład niezwykle silnego działania domieszki: kilka procent atomów zmienia, która z konkurujących sieci krystalicznych jest najkorzystniejsza.

Niektóre fazy kurczą się przy ogrzewaniu

Pluton ma anomalne współczynniki rozszerzalności cieplnej. W pewnych zakresach temperatury struktura może kurczyć się zamiast rozszerzać, co dodatkowo komplikuje projektowanie elementów z tego metalu.

Dlaczego fazy są tak blisko energetycznie

Elektrony 5f w plutonie znajdują się na granicy między zachowaniem lokalizowanym i metalicznym. Małe różnice temperatury, ciśnienia lub chemii mogą zmieniać ich udział w wiązaniu. W efekcie kilka struktur krystalicznych ma bardzo podobne energie.

Samouszkodzenie radiacyjne tworzy ciekawy cykl defektów. Rozpad alfa pozostawia ciężkie jądro odrzutu, które może przemieścić tysiące atomów z ich pozycji sieciowych. Jednocześnie pluton wydziela ciepło rozpadu, a ruchliwość atomów pozwala części defektów rekombinować i zanikać. Materiał starzeje się więc poprzez ciągłą konkurencję produkcji uszkodzeń i ich samowyżarzania. Własności po latach zależą od izotopów, temperatury i mikrostruktury.

Domieszki mogą stabilizować fazę delta

Dodanie niewielkiej ilości niektórych pierwiastków, np. galu, stabilizuje bardziej plastyczną fazę δ w temperaturze pokojowej. To przykład, jak mała zmiana składu stopu potrafi „wybrać” jedną z konkurujących struktur elektronicznie trudnego metalu.

Samopromieniowanie stale uszkadza sieć

Izotopy plutonu emitują cząstki alfa. Odrzut jąder i promieniowanie tworzą defekty w materiale, więc próbka dosłownie zmienia mikrostrukturę w czasie. Część uszkodzeń może się samowyżarzać dzięki energii cieplnej.

To pierwiastek trudny nie tylko dlatego, że jest radioaktywny

Praca z plutonem wymaga ochrony radiologicznej, ale sama fizyka materiału byłaby wyjątkowo trudna nawet bez promieniowania. Mnogość alotropów, anormalna rozszerzalność i wrażliwość na domieszki czynią go jednym z najbardziej niezwykłych metali układu okresowego.

Złożoność elektronów 5f sprawia, że pluton leży na granicy dwóch zachowań aktynowców: wcześniejsze pierwiastki mają bardziej zdelokalizowane 5f uczestniczące w wiązaniu metalicznym, a późniejsze bardziej zlokalizowane. Pluton wypada dokładnie w regionie przejścia, dlatego niewielkie zmiany objętości silnie zmieniają charakter elektronów. Wielość faz jest makroskopowym objawem tej niestabilnej równowagi elektronowej, a nie przypadkową osobliwością metalurgiczną.

Pluton podważa także prostą intuicję, że ogrzewanie metalu powinno dawać gładką, przewidywalną ekspansję. Każde przejście między alotropami zmienia strukturę i objętość skokowo, a wewnątrz pojedynczej fazy współczynnik rozszerzalności może być dodatni albo ujemny. Element wykonany z nieustabilizowanego plutonu mógłby więc podczas cyklu termicznego zmieniać wymiar w sposób znacznie bardziej złożony niż stal czy aluminium. Dla metalurga oznacza to konieczność kontroli składu, temperatury i historii obróbki z wyjątkową dokładnością. Jednocześnie pomiary tych przemian są informacją o elektronach 5f: gdy zmienia się ich stopień lokalizacji, zmienia się efektywna siła wiązania i preferowana odległość między atomami. Makroskopowa dylatometria — pomiar długości próbki — staje się więc pośrednim eksperymentem nad kwantową naturą najcięższych elektronów walencyjnych.

#aktynowce#alotropia#Pluton#radioaktywność#struktura krystaliczna
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki