Po raz pierwszy „usłyszeliśmy” zderzenie gwiazd neutronowych, a 1,7 sekundy później zobaczyliśmy jego błysk gamma
17 sierpnia 2017 roku detektory LIGO i Virgo zarejestrowały fale grawitacyjne GW170817 pochodzące ze zlewających się dwóch gwiazd neutronowych. Około 1,7 sekundy później satelity Fermi i INTEGRAL wykryły krótki rozbłysk gamma GRB 170817A z tego samego regionu nieba. Był to pierwszy bezpośredni dowód, że przynajmniej część krótkich rozbłysków gamma powstaje podczas mergerów gwiazd neutronowych. Różne sygnały pochodziły z innych etapów katastrofy: fale grawitacyjne ze spirali i zderzenia, a promieniowanie gamma z relatywistycznego wypływu uruchomionego po mergerze.
Najpierw drganie czasoprzestrzeni
Układ dwóch gwiazd neutronowych przez miliony lub miliardy lat traci energię orbitalną przez emisję fal grawitacyjnych. W ostatnich minutach spirala gwałtownie przyspiesza, częstotliwość fal rośnie i powstaje charakterystyczny „chirp”. 17 sierpnia 2017 roku taki sygnał zarejestrowały obserwatoria Advanced LIGO i Virgo. Analiza mas składników i kształtu sygnału wskazała na pierwszy wykryty bezpośrednio merger dwóch gwiazd neutronowych.
Potem błysk gamma
Fermi Gamma-ray Burst Monitor wykrył GRB 170817A około 1,7 sekundy po czasie połączenia wyznaczonym z fal grawitacyjnych; sygnał został niezależnie potwierdzony przez INTEGRAL. Taka zbieżność czasowa i zgodność lokalizacji były przełomowe. Od dekad istniał model, w którym krótkie GRB powstają w zderzeniach dwóch gwiazd neutronowych albo gwiazdy neutronowej z czarną dziurą. GW170817/GRB 170817A dostarczyło pierwszego bezpośredniego połączenia tych dwóch klas obserwacji.
Dlaczego gamma nie pojawiła się dokładnie w chwili zderzenia
Fale grawitacyjne i promienie gamma rozchodzą się przez kosmos praktycznie z prędkością światła, ale nie muszą zostać wyemitowane w tej samej chwili. Po zetknięciu gwiazd neutronowych tworzy się ekstremalnie gorący, dynamiczny układ: zwarty remnant i otaczający go dysk lub torus materii. Potrzeba czasu, aby uruchomić relatywistyczny wypływ i aby warunki stały się odpowiednie do produkcji obserwowanego gamma. Dlatego opóźnienie 1,7 s mówi głównie o fizyce źródła, a nie o „wolniejszych” falach grawitacyjnych.
Błysk był zaskakująco słaby
GRB 170817A był znacznie słabszy niż typowe krótkie GRB obserwowane z kosmologicznych odległości. Późniejsze dane rentgenowskie i radiowe wskazały, że relatywistyczny dżet oglądaliśmy poza jego główną osią. Dzięki temu zdarzenie stało się także laboratorium geometrii dżetów: ten sam wybuch może wyglądać radykalnie inaczej zależnie od kąta patrzenia.
Jedno zdarzenie rozwiązało wieloletnią zagadkę
Wcześniej krótkie GRB wskazywały na stare populacje gwiazd i często nie miały towarzyszących supernowych, co wspierało scenariusz mergerów. Dopiero fale grawitacyjne pozwoliły „zważyć” układ przed zderzeniem i zidentyfikować naturę składników niezależnie od światła. To właśnie siła astronomii wieloaspektowej: dwa zupełnie różne nośniki informacji mogą powiązać obserwowany błysk z konkretnym mechanizmem.
Co naprawdę mówi opóźnienie 1,7 sekundy
Łatwo byłoby potraktować różnicę czasu między falami grawitacyjnymi i gamma jak prosty pomiar dwóch prędkości. Nie jest to jednak dokładne, ponieważ dżet i promieniowanie gamma nie muszą powstać dokładnie w chwili największej amplitudy fal grawitacyjnych. W źródle może wystąpić fizyczne opóźnienie związane z utworzeniem centralnego obiektu, uruchomieniem dżetu i miejscem emisji gamma. Mimo tej niepewności niemal jednoczesne dotarcie sygnałów po podróży przez około sto milionów lat świetlnych dało niezwykle silne ograniczenia na różnicę między prędkością propagacji grawitacji a prędkością światła. Równie ważny był sam związek czasowy: po raz pierwszy astronomowie mieli bezpośredni sygnał z inspiralu dwóch gwiazd neutronowych i krótki GRB z tego samego regionu nieba. Hipoteza rozwijana przez dziesięciolecia stała się obserwacyjnie powiązanym zjawiskiem.